1.Giriş
Akademik yayıncılık, iktisatçının ilk bakışta açıklamakta zorlanacağı bir tablo sunar. Elsevier'in sahibi RELX, 2025'te grup düzeyinde yüzde 34,8'lik bir düzeltilmiş faaliyet marjı açıkladı (RELX 2026). Aynı yayıncının dergilerindeki makaleleri akademisyenler ücretsiz yazar, ücretsiz hakemler ve çoğu zaman sembolik bir ücretle yönetir. Ürünü satın alan ise büyük ölçüde kamu bütçesiyle finanse edilen üniversite kütüphaneleridir. Rekabetçi bir piyasada bu kârlar uzun süre korunamazdı. O halde soru şudur: Hangi kurumsal yapı, girdilerini bedelsiz alan bir sektörün olağanüstü rant elde etmesine izin veriyor?
Bu makale soruyu iktisat disiplini özelinde ele alır. İktisat iki nedenle iyi bir vaka sunar. Birincisi, disiplinin yayın yapısı iki katmanlıdır. Mesleğin zirvesindeki beş genel dergi (American Economic Review, Econometrica, Journal of Political Economy, Quarterly Journal of Economics, Review of Economic Studies) hâlâ kâr amacı gütmeyen dernek ve üniversitelere aittir. Buna karşılık alan dergilerinin büyük kısmı ticari yayıncıların elindedir. Sosyal bilimler, beş büyük yayıncının çıktının yaklaşık yüzde 70'ini kontrol ettiği, en yoğunlaşmış alandır (Larivière, Haustein ve Mongeon 2015). İkincisi, iktisatçılar fikirlerini dergi yayınından yıllar önce çalışma tebliği olarak dolaşıma sokar. Bu nedenle iktisat dergisinin iletişim işlevi neredeyse tamamen sertifika işlevine indirgenmiştir. Bu indirgenme, derginin bugün neyi sattığını saf haliyle gözlemlemeyi mümkün kılar.
Makalenin tezi şudur: İktisat dergisi, bir yüzyıl içinde meslek içi bir tartışma forumundan, kurumların ödül kurallarına bağlanmış bir sertifika ürününe dönüştü. Bu dönüşümün ortaya çıkardığı rantı ticari yayıncılar ve atıf endekslerinin sahipleri topladı. Rantın kaynağı basım, dağıtım ya da editörlük hizmeti değildir. Rant üç koşulun bir arada bulunmasından doğar:
-
Bedelsiz girdi: İçerik, hakemlik ve editörlük emeği parasal olarak sıfır fiyatla sağlanır. Bu emeğin karşılığı kariyer ödülüyle ödenir.
-
Talep edenle ödeyenin ayrışması: Okur tarafında kütüphane, yazar tarafında fon kuruluşu ya da üniversite öder. Her iki tarafta da talep fiyata karşı inelastiktir.
-
Endekse bağlı ödül: Kadro, terfi ve teşvik kararları, makalenin kendisine değil, yayımlandığı derginin özel bir atıf endeksindeki konumuna bağlanır.
Bu üç koşul aynı anda oluşmadı. Makalenin tarihsel bölümleri her birinin hangi dönemde ve hangi kurumsal gelişmeyle ortaya çıktığını izler. Bedelsiz girdi, 19. yüzyıl dernek dergilerinin onur ekonomisinden miras kaldı. Talebin inelastikliği savaş sonrası kütüphane genişlemesiyle ve sonra paket anlaşmalarla derinleşti. Endekse bağlı ödül ise 1960'larda doğan atıf ölçümünün 1990'lardan itibaren devlet ve üniversite yönetimleri tarafından değerlendirme aracı olarak benimsenmesiyle kuruldu.
Makalenin üç katkısı vardır. Birincisi, akademik yayıncılık tarihi literatürü doğa bilimlerine odaklanmıştır (Baldwin 2015; Fyfe ve ark. 2017). Bu makale iktisada özgü, 1880'den bugüne uzanan bir anlatı sunar. İkincisi, dergi ekonomisi literatüründe ayrı ayrı gelişen üç model ailesini (iki yönlü piyasalar, paketleme ve sertifikasyon) tek bir rant çerçevesinde birleştirir. Üçüncüsü, bu çerçeveden politika için şu sonucu çıkarır: Fiyat düzenlemesi ve ulusal pazarlık rantın yerini değiştirir, kaynağını kurutmaz. Asıl kaldıraç, ödülün nasıl dağıtılacağını belirleyen kurallardır.
Makalenin planı şöyledir. İkinci bölüm kavramsal çerçeveyi ve ilgili literatürü özetler. Üçüncü bölümden dokuzuncu bölüme kadar tarihsel anlatı yer alır. Onuncu bölüm genel modeli sezgisel olarak sunar, tam çözümler Ek B'dedir. On birinci bölüm politika sonuçlarını ve modelin sınırlarını tartışır, on ikinci bölüm sonuç bölümüdür.