Henry Farrell, Abraham Newman ve Yeling Tan
Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine bağımlılığından nasıl yararlanabileceğini araştırıyor. Pekin ise Washington’ı ekonomik baskı uygulamakla suçlarken kritik tedarik zincirlerindeki hâkimiyetini ABD ve Avrupa üzerinde baskı kurmak için kullanıyor. Avrupa, doların sıkı hâkimiyetinden kurtulmak amacıyla avroyu alternatif bir küresel para birimine dönüştürmeyi umuyor. Daha küçük aktörler de bu yarışa katıldı. İran, küresel petrol ticaretini sıkıştırmak için Hürmüz Boğazı üzerindeki denetiminden yararlanmaya çalışıyor.
Stratejik darboğazları kullanma ve bunlara karşı koyma takıntısı birdenbire ortaya çıkmış gibi görünebilir. Oysa küreselleşmenin bir yan ürünü olarak son çeyrek yüzyılda gelişti. Ekonomiler bütünleştikçe darboğazlar çoğaldı. Üreticiler tedarik zincirlerini sınırların ötesine uzattı. Bankalar maliyeti ve gecikmeleri azaltmak için işlemlerini dolar sistemi üzerinden geçirdi. Dijital hizmetler ölçek ekonomilerinden yararlandı ve pazar birkaç platformun elinde toplandı. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ABD, serbest piyasaları savunurken bu ağlardaki baskın konumunu kullanmak için giderek daha iddialı adımlar attı. Küresel iletişimi gözetledi, hasımlarına giden para akışını kesmek için dünya bankaları üzerindeki etkisini kullandı. Buna rağmen siyasetçilerin ve iş dünyasının büyük bölümü küreselleşmenin sağladığı ekonomik verimliliğe odaklanmayı sürdürdü.
Ancak Trump’ın ilk dönemindeki hamleleri dünya liderlerinin darboğazlara daha fazla dikkat etmesine yol açtı. COVID-19 salgını ülkelerin dışa bağımlılık kaygılarını artırdı. Trump’ın ikinci döneminde Çin, onu durdurmanın en etkili yolunun bir darboğazı sıkıştırmak olduğunu öğrendi. ABD’nin temel itidal kurallarını kibirle aşındırması İran gibi başka ülkeleri de daha önce kullanmaya cesaret edemedikleri seçenekleri yoklamaya itti.
Karşılıklı bağımlılığın verimliliğini öne çıkaran aşırı iyimser küreselleşme anlayışıyla karşılaştırıldığında dünya ekonomisini ülkelerin kendi lehine kullanabileceği ya da aleyhlerine kullanılabilecek darboğazlar bütünü olarak görmek bugün akıllıca gelebilir. Fakat bu bakışın ölümcül bir kör noktası var. Siyasetçileri strateji yerine imkânlara odaklıyor. Birçok ülke aynı anda darboğazlar üzerindeki gücünü artırdığında ne olacağını düşünmek yerine kendi ellerindeki ve başkalarının kendilerine karşı kullanabileceği kozlara saplanıp kalıyorlar.
Sonuç, tanıdık ama tehlikeli bir dinamik: güvenlik ikilemi. Bir ülke güvenliğini sağlamak için adım attığında diğerleri tehdit altında hissedip aynı yönde karşılık veriyor ve sonunda herkes daha güvensiz hâle geliyor. Ülkeler darboğazlar üzerindeki denetimlerini güçlendirdikçe veya kendilerini baskıya karşı korudukça rakiplerinde ekonomik güvenliklerinin zedelendiği duygusunu uyandırıp misillemeyi tetikleyebilirler. David Bulman ve Matt Ferchen gibi ekonomi araştırmacılarının belirttiği üzere her ülkenin tek başına attığı adımlar ortak bir tuzağın kurulmasına katkıda bulunuyor. Örneğin ABD’nin Çinli teknoloji şirketlerini köstekleme çabası Çin’in teknolojik gelişimini hızlandırdı. Bu da ABD’nin Çin hâkimiyetine ilişkin korkularını besledi ve kendi kendini sürdüren bir sarmal yarattı. Taraflardan her biri daha güvenli olmaya çalışırken diğerinin güvenlik kaygısını artırıyor ve gerilimi tırmandırıyor.
Darboğaz tuzağından çıkmak, tam da ortak bir sorun olduğu için zor. İtidalli davranan her hükümet mağdur olma riskini göze alıyor. Bu tuzak güvenlik ikilemine benzese de Soğuk Savaş sırasında askerî kışkırtmaların kontrolden çıkan döngüsünü dizginleyen önlemler ancak Küba Füze Krizi’nin ölümcül tehdidi liderlerin dikkatini topladıktan sonra hayata geçirilebildi. Darboğazlara saplanmak ortak bir felakete yol açabilir. Yine de devletlerin bu tırmanıştan çekilip inandırıcı tehditler ile inandırıcı güvenceler arasında denge kurması ve ortak bir anlayış araması son derece güç olacak. En olası sonuç, hem hükümetlerin hem özel aktörlerin daha fazla istikrarsızlıkla ve çok daha kötü bir noktaya varabilecek tırmanma riskiyle karşılaştığı parçalı bir dünya: ekonomik şoklar, zincirleme aksamalar, hatta savaş.
Tek Yönlü Tırmanış
Geleneksel güvenlik ikileminde bir ülkenin savunma amaçlı adımı diğerine saldırı hazırlığı gibi görünebilir. Bir devlet komşusuyla barış içinde yaşamak isteyebilir ama bir gün orada saldırgan bir liderin iktidara gelmesinden kaygılanabilir. Küçük ama gerçek bu riske karşı yeni bir silah sistemine yatırım yapabilir veya ordusunu biraz büyütebilir. Komşusunun telaşlanması anlaşılırdır. Ya bu yığınak bir işgal hazırlığıysa? O da savunma harcamalarını artırabilir. Bunun üzerine ilk ülkenin kuşkuları derinleşir ve ordusunu daha da büyütür. Böylece tırmanma sarmalı başlar.
Elbette hükümetler bazen gerçekten saldırgan niyetler taşır. Ama bütün ülkeler içtenlikle barış istese bile birbirlerine şiddetle kuşku duyup büyük ve pahalı ordular kurmaya girişebilir. Böyle bir güvensizlik ortamında masum hatalar kolayca yanlış yorumlanır. Siyaset bilimci Robert Jervis, güvenlik ikilemi üzerine 1978’de yazdığı klasik makalede, ülkelerin güvenliklerini artırmak için attıkları adımların saldırıdan çok savunmaya yönelik olduğunun açıkça görülmesini sağlayarak yanlış yorumlanma riskini azaltabileceğini savundu. Örneğin ileri üslerde asker konuşlandırmak yerine kendi topraklarının iç kesimlerinde tahkimat kurabilirler. Yine de pasif savunma bile gerilimi artırabilir. Bir ülke misillemeye karşı kendisini daha iyi korunmuş hissederse rakipleri onun saldırganlığı daha az riskli göreceğinden korkabilir.
Jervis daha sonraki yazılarında benzer belirsizliklerin ekonomik ve teknolojik güvenliği de zayıflatabileceğini öne sürdü. Fakat ekonomik savaşın istenmeyen bir tırmanış yaratma olasılığı geleneksel güvenlik ikileminden bile yüksek. Askerî yatırımların aksine ekonomik politikaları saldırı ya da savunma olarak sınıflandırmak zor olabilir. Çin yarı iletken sektörünü büyütürken yalnızca kendi ekonomisini mi koruyor, yoksa başkalarına baskı uygulama gücünü mü artırıyor? Sanayi politikası yalnızca jeopolitik şoklara dayanıklılık kazanmak için, yani savunma amacıyla uygulanabilir. Ancak bu politika ölçek ekonomileri yaratırsa diğer devletler ortaya çıkan sanayi üstünlüğünün baskı aracına dönüşebileceğinden haklı olarak kaygılanabilir.
Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine bağımlılığından nasıl yararlanabileceğini araştırıyor. Pekin ise Washington’ı ekonomik baskı uygulamakla suçlarken kritik tedarik zincirlerindeki hâkimiyetini ABD ve Avrupa üzerinde baskı kurmak için kullanıyor. Avrupa, doların sıkı hâkimiyetinden kurtulmak amacıyla avroyu alternatif bir küresel para birimine dönüştürmeyi umuyor. Daha küçük aktörler de bu yarışa katıldı. İran, küresel petrol ticaretini sıkıştırmak için Hürmüz Boğazı üzerindeki denetiminden yararlanmaya çalışıyor.
Stratejik darboğazları kullanma ve bunlara karşı koyma takıntısı birdenbire ortaya çıkmış gibi görünebilir. Oysa küreselleşmenin bir yan ürünü olarak son çeyrek yüzyılda gelişti. Ekonomiler bütünleştikçe darboğazlar çoğaldı. Üreticiler tedarik zincirlerini sınırların ötesine uzattı. Bankalar maliyeti ve gecikmeleri azaltmak için işlemlerini dolar sistemi üzerinden geçirdi. Dijital hizmetler ölçek ekonomilerinden yararlandı ve pazar birkaç platformun elinde toplandı. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ABD, serbest piyasaları savunurken bu ağlardaki baskın konumunu kullanmak için giderek daha iddialı adımlar attı. Küresel iletişimi gözetledi, hasımlarına giden para akışını kesmek için dünya bankaları üzerindeki etkisini kullandı. Buna rağmen siyasetçilerin ve iş dünyasının büyük bölümü küreselleşmenin sağladığı ekonomik verimliliğe odaklanmayı sürdürdü.
Ancak Trump’ın ilk dönemindeki hamleleri dünya liderlerinin darboğazlara daha fazla dikkat etmesine yol açtı. COVID-19 salgını ülkelerin dışa bağımlılık kaygılarını artırdı. Trump’ın ikinci döneminde Çin, onu durdurmanın en etkili yolunun bir darboğazı sıkıştırmak olduğunu öğrendi. ABD’nin temel itidal kurallarını kibirle aşındırması İran gibi başka ülkeleri de daha önce kullanmaya cesaret edemedikleri seçenekleri yoklamaya itti.
Karşılıklı bağımlılığın verimliliğini öne çıkaran aşırı iyimser küreselleşme anlayışıyla karşılaştırıldığında dünya ekonomisini ülkelerin kendi lehine kullanabileceği ya da aleyhlerine kullanılabilecek darboğazlar bütünü olarak görmek bugün akıllıca gelebilir. Fakat bu bakışın ölümcül bir kör noktası var. Siyasetçileri strateji yerine imkânlara odaklıyor. Birçok ülke aynı anda darboğazlar üzerindeki gücünü artırdığında ne olacağını düşünmek yerine kendi ellerindeki ve başkalarının kendilerine karşı kullanabileceği kozlara saplanıp kalıyorlar.
Sonuç, tanıdık ama tehlikeli bir dinamik: güvenlik ikilemi. Bir ülke güvenliğini sağlamak için adım attığında diğerleri tehdit altında hissedip aynı yönde karşılık veriyor ve sonunda herkes daha güvensiz hâle geliyor. Ülkeler darboğazlar üzerindeki denetimlerini güçlendirdikçe veya kendilerini baskıya karşı korudukça rakiplerinde ekonomik güvenliklerinin zedelendiği duygusunu uyandırıp misillemeyi tetikleyebilirler. David Bulman ve Matt Ferchen gibi ekonomi araştırmacılarının belirttiği üzere her ülkenin tek başına attığı adımlar ortak bir tuzağın kurulmasına katkıda bulunuyor. Örneğin ABD’nin Çinli teknoloji şirketlerini köstekleme çabası Çin’in teknolojik gelişimini hızlandırdı. Bu da ABD’nin Çin hâkimiyetine ilişkin korkularını besledi ve kendi kendini sürdüren bir sarmal yarattı. Taraflardan her biri daha güvenli olmaya çalışırken diğerinin güvenlik kaygısını artırıyor ve gerilimi tırmandırıyor.
Darboğaz tuzağından çıkmak, tam da ortak bir sorun olduğu için zor. İtidalli davranan her hükümet mağdur olma riskini göze alıyor. Bu tuzak güvenlik ikilemine benzese de Soğuk Savaş sırasında askerî kışkırtmaların kontrolden çıkan döngüsünü dizginleyen önlemler ancak Küba Füze Krizi’nin ölümcül tehdidi liderlerin dikkatini topladıktan sonra hayata geçirilebildi. Darboğazlara saplanmak ortak bir felakete yol açabilir. Yine de devletlerin bu tırmanıştan çekilip inandırıcı tehditler ile inandırıcı güvenceler arasında denge kurması ve ortak bir anlayış araması son derece güç olacak. En olası sonuç, hem hükümetlerin hem özel aktörlerin daha fazla istikrarsızlıkla ve çok daha kötü bir noktaya varabilecek tırmanma riskiyle karşılaştığı parçalı bir dünya: ekonomik şoklar, zincirleme aksamalar, hatta savaş.
Tek Yönlü Tırmanış
Geleneksel güvenlik ikileminde bir ülkenin savunma amaçlı adımı diğerine saldırı hazırlığı gibi görünebilir. Bir devlet komşusuyla barış içinde yaşamak isteyebilir ama bir gün orada saldırgan bir liderin iktidara gelmesinden kaygılanabilir. Küçük ama gerçek bu riske karşı yeni bir silah sistemine yatırım yapabilir veya ordusunu biraz büyütebilir. Komşusunun telaşlanması anlaşılırdır. Ya bu yığınak bir işgal hazırlığıysa? O da savunma harcamalarını artırabilir. Bunun üzerine ilk ülkenin kuşkuları derinleşir ve ordusunu daha da büyütür. Böylece tırmanma sarmalı başlar.
Elbette hükümetler bazen gerçekten saldırgan niyetler taşır. Ama bütün ülkeler içtenlikle barış istese bile birbirlerine şiddetle kuşku duyup büyük ve pahalı ordular kurmaya girişebilir. Böyle bir güvensizlik ortamında masum hatalar kolayca yanlış yorumlanır. Siyaset bilimci Robert Jervis, güvenlik ikilemi üzerine 1978’de yazdığı klasik makalede, ülkelerin güvenliklerini artırmak için attıkları adımların saldırıdan çok savunmaya yönelik olduğunun açıkça görülmesini sağlayarak yanlış yorumlanma riskini azaltabileceğini savundu. Örneğin ileri üslerde asker konuşlandırmak yerine kendi topraklarının iç kesimlerinde tahkimat kurabilirler. Yine de pasif savunma bile gerilimi artırabilir. Bir ülke misillemeye karşı kendisini daha iyi korunmuş hissederse rakipleri onun saldırganlığı daha az riskli göreceğinden korkabilir.
Jervis daha sonraki yazılarında benzer belirsizliklerin ekonomik ve teknolojik güvenliği de zayıflatabileceğini öne sürdü. Fakat ekonomik savaşın istenmeyen bir tırmanış yaratma olasılığı geleneksel güvenlik ikileminden bile yüksek. Askerî yatırımların aksine ekonomik politikaları saldırı ya da savunma olarak sınıflandırmak zor olabilir. Çin yarı iletken sektörünü büyütürken yalnızca kendi ekonomisini mi koruyor, yoksa başkalarına baskı uygulama gücünü mü artırıyor? Sanayi politikası yalnızca jeopolitik şoklara dayanıklılık kazanmak için, yani savunma amacıyla uygulanabilir. Ancak bu politika ölçek ekonomileri yaratırsa diğer devletler ortaya çıkan sanayi üstünlüğünün baskı aracına dönüşebileceğinden haklı olarak kaygılanabilir.