Darboğaz Tuzağı

Makale

Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine bağımlılığından nasıl yararlanabileceğini araştırıyor....

Henry Farrell, Abraham Newman ve Yeling Tan

Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine bağımlılığından nasıl yararlanabileceğini araştırıyor. Pekin ise Washington’ı ekonomik baskı uygulamakla suçlarken kritik tedarik zincirlerindeki hâkimiyetini ABD ve Avrupa üzerinde baskı kurmak için kullanıyor. Avrupa, doların sıkı hâkimiyetinden kurtulmak amacıyla avroyu alternatif bir küresel para birimine dönüştürmeyi umuyor. Daha küçük aktörler de bu yarışa katıldı. İran, küresel petrol ticaretini sıkıştırmak için Hürmüz Boğazı üzerindeki denetiminden yararlanmaya çalışıyor.

Stratejik darboğazları kullanma ve bunlara karşı koyma takıntısı birdenbire ortaya çıkmış gibi görünebilir. Oysa küreselleşmenin bir yan ürünü olarak son çeyrek yüzyılda gelişti. Ekonomiler bütünleştikçe darboğazlar çoğaldı. Üreticiler tedarik zincirlerini sınırların ötesine uzattı. Bankalar maliyeti ve gecikmeleri azaltmak için işlemlerini dolar sistemi üzerinden geçirdi. Dijital hizmetler ölçek ekonomilerinden yararlandı ve pazar birkaç platformun elinde toplandı. 11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ABD, serbest piyasaları savunurken bu ağlardaki baskın konumunu kullanmak için giderek daha iddialı adımlar attı. Küresel iletişimi gözetledi, hasımlarına giden para akışını kesmek için dünya bankaları üzerindeki etkisini kullandı. Buna rağmen siyasetçilerin ve iş dünyasının büyük bölümü küreselleşmenin sağladığı ekonomik verimliliğe odaklanmayı sürdürdü.

Ancak Trump’ın ilk dönemindeki hamleleri dünya liderlerinin darboğazlara daha fazla dikkat etmesine yol açtı. COVID-19 salgını ülkelerin dışa bağımlılık kaygılarını artırdı. Trump’ın ikinci döneminde Çin, onu durdurmanın en etkili yolunun bir darboğazı sıkıştırmak olduğunu öğrendi. ABD’nin temel itidal kurallarını kibirle aşındırması İran gibi başka ülkeleri de daha önce kullanmaya cesaret edemedikleri seçenekleri yoklamaya itti.

Karşılıklı bağımlılığın verimliliğini öne çıkaran aşırı iyimser küreselleşme anlayışıyla karşılaştırıldığında dünya ekonomisini ülkelerin kendi lehine kullanabileceği ya da aleyhlerine kullanılabilecek darboğazlar bütünü olarak görmek bugün akıllıca gelebilir. Fakat bu bakışın ölümcül bir kör noktası var. Siyasetçileri strateji yerine imkânlara odaklıyor. Birçok ülke aynı anda darboğazlar üzerindeki gücünü artırdığında ne olacağını düşünmek yerine kendi ellerindeki ve başkalarının kendilerine karşı kullanabileceği kozlara saplanıp kalıyorlar.

Sonuç, tanıdık ama tehlikeli bir dinamik: güvenlik ikilemi. Bir ülke güvenliğini sağlamak için adım attığında diğerleri tehdit altında hissedip aynı yönde karşılık veriyor ve sonunda herkes daha güvensiz hâle geliyor. Ülkeler darboğazlar üzerindeki denetimlerini güçlendirdikçe veya kendilerini baskıya karşı korudukça rakiplerinde ekonomik güvenliklerinin zedelendiği duygusunu uyandırıp misillemeyi tetikleyebilirler. David Bulman ve Matt Ferchen gibi ekonomi araştırmacılarının belirttiği üzere her ülkenin tek başına attığı adımlar ortak bir tuzağın kurulmasına katkıda bulunuyor. Örneğin ABD’nin Çinli teknoloji şirketlerini köstekleme çabası Çin’in teknolojik gelişimini hızlandırdı. Bu da ABD’nin Çin hâkimiyetine ilişkin korkularını besledi ve kendi kendini sürdüren bir sarmal yarattı. Taraflardan her biri daha güvenli olmaya çalışırken diğerinin güvenlik kaygısını artırıyor ve gerilimi tırmandırıyor.

Darboğaz tuzağından çıkmak, tam da ortak bir sorun olduğu için zor. İtidalli davranan her hükümet mağdur olma riskini göze alıyor. Bu tuzak güvenlik ikilemine benzese de Soğuk Savaş sırasında askerî kışkırtmaların kontrolden çıkan döngüsünü dizginleyen önlemler ancak Küba Füze Krizi’nin ölümcül tehdidi liderlerin dikkatini topladıktan sonra hayata geçirilebildi. Darboğazlara saplanmak ortak bir felakete yol açabilir. Yine de devletlerin bu tırmanıştan çekilip inandırıcı tehditler ile inandırıcı güvenceler arasında denge kurması ve ortak bir anlayış araması son derece güç olacak. En olası sonuç, hem hükümetlerin hem özel aktörlerin daha fazla istikrarsızlıkla ve çok daha kötü bir noktaya varabilecek tırmanma riskiyle karşılaştığı parçalı bir dünya: ekonomik şoklar, zincirleme aksamalar, hatta savaş.

Tek Yönlü Tırmanış
Geleneksel güvenlik ikileminde bir ülkenin savunma amaçlı adımı diğerine saldırı hazırlığı gibi görünebilir. Bir devlet komşusuyla barış içinde yaşamak isteyebilir ama bir gün orada saldırgan bir liderin iktidara gelmesinden kaygılanabilir. Küçük ama gerçek bu riske karşı yeni bir silah sistemine yatırım yapabilir veya ordusunu biraz büyütebilir. Komşusunun telaşlanması anlaşılırdır. Ya bu yığınak bir işgal hazırlığıysa? O da savunma harcamalarını artırabilir. Bunun üzerine ilk ülkenin kuşkuları derinleşir ve ordusunu daha da büyütür. Böylece tırmanma sarmalı başlar.

Elbette hükümetler bazen gerçekten saldırgan niyetler taşır. Ama bütün ülkeler içtenlikle barış istese bile birbirlerine şiddetle kuşku duyup büyük ve pahalı ordular kurmaya girişebilir. Böyle bir güvensizlik ortamında masum hatalar kolayca yanlış yorumlanır. Siyaset bilimci Robert Jervis, güvenlik ikilemi üzerine 1978’de yazdığı klasik makalede, ülkelerin güvenliklerini artırmak için attıkları adımların saldırıdan çok savunmaya yönelik olduğunun açıkça görülmesini sağlayarak yanlış yorumlanma riskini azaltabileceğini savundu. Örneğin ileri üslerde asker konuşlandırmak yerine kendi topraklarının iç kesimlerinde tahkimat kurabilirler. Yine de pasif savunma bile gerilimi artırabilir. Bir ülke misillemeye karşı kendisini daha iyi korunmuş hissederse rakipleri onun saldırganlığı daha az riskli göreceğinden korkabilir.

Jervis daha sonraki yazılarında benzer belirsizliklerin ekonomik ve teknolojik güvenliği de zayıflatabileceğini öne sürdü. Fakat ekonomik savaşın istenmeyen bir tırmanış yaratma olasılığı geleneksel güvenlik ikileminden bile yüksek. Askerî yatırımların aksine ekonomik politikaları saldırı ya da savunma olarak sınıflandırmak zor olabilir. Çin yarı iletken sektörünü büyütürken yalnızca kendi ekonomisini mi koruyor, yoksa başkalarına baskı uygulama gücünü mü artırıyor? Sanayi politikası yalnızca jeopolitik şoklara dayanıklılık kazanmak için, yani savunma amacıyla uygulanabilir. Ancak bu politika ölçek ekonomileri yaratırsa diğer devletler ortaya çıkan sanayi üstünlüğünün baskı aracına dönüşebileceğinden haklı olarak kaygılanabilir.
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2863 ) Etkinlik ( 228 )
Alanlar
TASAM Afrika 80 666
TASAM Asya 100 1157
TASAM Avrupa 23 664
TASAM Latin Amerika ve Karayip... 16 68
TASAM Kuzey Amerika 9 308
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1415 ) Etkinlik ( 56 )
Alanlar
TASAM Balkanlar 24 297
TASAM Orta Doğu 25 630
TASAM Karadeniz Kafkas 3 297
TASAM Akdeniz 4 191
Kimlikler ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1308 ) Etkinlik ( 78 )
Alanlar
TASAM İslam Dünyası 58 786
TASAM Türk Dünyası 20 522
TASAM Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2072 ) Etkinlik ( 85 )
Alanlar
TASAM Türkiye 85 2072

Suçlu yalnızca Çin değil.Michael Froman, “Bir Sonraki Küresel Ekonomik Kriz Çin’de Başlayabilir” (Eylül/Ekim 2026) başlıklı yazısında, Çin’in ekonomik büyüme için ihracata dayalı modelinin artık sınırlarına ulaştığı uyarısında bulunuyor.;

Mayıs ayının sonlarında, Avustralya'dan Amerika Birleşik Devletleri'ne gönderilmekte olan F-35 hayalet savaş uçağı parçalarını taşıyan bir sevkiyat, yanlışlıkla Hong Kong'a yönlendirildi ve Çin'in eline geçti. Çin istihbarat görevlileri ve onlar adına hareket eden aracılar, 2007 yılından bu yana F-3...;

Trump yönetiminin İran'a yönelik saldırıları yeniden başlatma ihtimali göz ardı edilemez. Bu adımın ara seçimlerin ardından atılması olası görünse de gelişmelerin seyrine bağlı olarak operasyonlar seçimlerden önce de başlayabilir. ;

Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine b...;

Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine b...;

Bu makale, normatif güç perspektifinden Çin’in Arktik bölgesine yönelik politikasını incelemektedir. Arktik bölgesi, jeopolitik fırsatların ve küresel yönetişim normlarının kesiştiği stratejik bir alandır. ;

Bu makale, normatif güç perspektifinden Çin’in Arktik bölgesine yönelik politikasını incelemektedir. Arktik bölgesi, jeopolitik fırsatların ve küresel yönetişim normlarının kesiştiği stratejik bir alandır. ;

Makroiktisat, 2021-23 enflasyonundan çıkarken sessiz ama derin bir yöntem değişikliğinin içinden geçti: temsili ajan (özne), kimse ilan etmeden sahneden çekildi. Bu yazının ilk sürümünde savunduğum tez şuydu: birbirinden ayrı görünen dört tartışma aslında tek bir kırılmanın farklı yüzleridir.;

3. Türkiye - ABD Forumu

Türkiye - ABD Forumu bu amaçla oluşturulmuştur. Karşılıklı gerçekleştirilecek Forum’un; aktif ve proaktif müzakerelerle Türkiye ile ABD arasındaki ilişkilerin güçlenmesine katkı yapması, ikili ve çok taraflı menfaatleri karşılıklı yükseltecek fırsatlar ve fikirleri ortaya koyan bir platform olarak hizmet sunması hedeflenmiştir.

  • 14 Ağu 2017 - 17 Ağu 2017
  • Washington - ABD

6. Dünya Türk Forumu (2023)

  • 2023
  • İstanbul -
  • İstanbul - Türkiye