Sessiz Veda, Sessiz Dönüş: İki Enflasyon Dalgası Arasında Makroiktisat (2021–2026)
Ekim 2026
Giriş: Bir sınav olarak 2021-26 enflasyonları
Makroiktisat, 2021-23 enflasyonundan çıkarken sessiz ama derin bir yöntem değişikliğinin içinden geçti: temsili ajan (özne), kimse ilan etmeden sahneden çekildi. Bu yazının ilk sürümünde savunduğum tez şuydu: birbirinden ayrı görünen dört tartışma aslında tek bir kırılmanın farklı yüzleridir.
Bu dört tartışma şunlardı. Birincisi, enflasyonun arz şokundan mı talep baskısından mı kaynaklandığı. İkincisi, heterojen ajanlı Yeni Keynesyen modellerin (HANK) yükselişi. Üçüncüsü, fiyat düzeyinin mali teorisi, kamu borcu ve doğal faiz (r*) tartışmaları. Dördüncüsü ve bence en az konuşulanı, temsili ajan varsayımının hiçbir kuramsal hesaplaşma yapılmadan bırakılması.
Ortak damar bölüşümdür. Temsili ajan terk edildiği anda, kimin harcadığı, kimin tasarruf ettiği ve kimin borçlandığı soruları makroekonomik sonuçların içine girer. Enflasyonun kaynağı, para politikasının aktarımı, borcun sürdürülebilirliği ve faizin düzeyi artık bir tek "ortalama hane" üzerinden cevaplanamıyor.
O yazıdan bu yana geçen üç yıl, tezi beklenmedik bir biçimde sınadı. 2023-24'te enflasyon, işsizlikte kayda değer bir artış olmadan geriledi. 2025'te ABD'nin gümrük tarifeleri, 2026'da ise İran savaşı ve Hürmüz Boğazı'nın kapanması, ikinci bir fiyat şoku dalgası yarattı. Fed ve Avrupa Merkez Bankası (ECB), 2021'de "geçici" diyerek beklediği türden bir arz şokuna bu kez faiz artırarak cevap verdi. Bu arada merkez bankası bağımsızlığı, ABD'de ilk kez Yüksek Mahkeme'nin önüne geldi.
Bu güncellenmiş sürümün tezi iki adımdan oluşuyor. Birinci adım: 2023-26 dönemi, bölüşüm merkezli okumayı doğruladı ve genişletti. Bölüşüm artık yalnızca politikanın aktarım kanalı değil, enflasyonun kendisinin tanımı ve maliyeti hâline geldi. İkinci adım: temsili ajanın sessiz vedasına, makroiktisadın uzun süre unuttuğu üç fikrin sessiz dönüşü eşlik etti. Doğrusal olmayan Phillips eğrisi, enflasyonun bir bölüşüm çatışması olduğu fikri ve para politikasının mali ve kurumsal ön koşulları, ana akıma büyük bir hesaplaşma yaşanmadan geri girdi.
İktisadi düşünce tarihi açısından ilginç olan, bu dönüşümün bir paradigma krizi gibi yaşanmamasıdır. Ne büyük bir manifesto yazıldı ne de eski modelin savunucuları yenilgiyi kabul etti. Değişim, hesaplama tekniği, mikro veri ve şimdi de siyasal olaylar üzerinden, neredeyse fark ettirmeden gerçekleşiyor.
Arz mı, talep mi? Bir ikiliğin çözülüşü
En çok atıf alan cevap Bernanke ve Blanchard'ın 2023 çalışmasından geldi; makale 2025'te American Economic Journal: Macroeconomics'te yayımlandı. Bulgu şuydu: enflasyonun ilk sıçraması büyük ölçüde fiyat şoklarının, kalıcılığı ise giderek sıkılaşan işgücü piyasasının ürünüydü. Enerji ve gıda fiyatları ile sektörel darboğazlar 2021-22'nin ilk dalgasını taşıdı. Ücret-fiyat sarmalı ise beklenenden sınırlı kaldı. Yazarların aynı çerçeveyi on bir ekonomiye uyguladığı 2024 çalışması da benzer bir tablo çizdi: ilk sıçramada fiyat şokları her yerde baskındı, işgücü piyasasının payı ise ülkeden ülkeye değişiyordu.
Karşı cephede Lawrence Summers ve Jason Furman vardı. Onlara göre 2021'deki Amerikan Kurtarma Planı (ARP), zaten toparlanmakta olan bir ekonomiye aşırı talep enjekte etti. Enflasyon öncelikle bir talep fazlası olgusuydu ve para politikası geç kaldı.
Bence bu tartışmanın yöntem açısından en öğretici yanı, iki tarafın da haklı olabileceği bir ara bölgenin ortaya çıkmasıdır. Guerrieri, Lorenzoni, Straub ve Werning'in "Keynesyen arz şoku" kavramı, arz şokunun talebi de biçimlendirebileceğini gösterdi. Pandemide talep hizmetlerden mallara kaydı. Mal üretiminde kapasite kısıtı bağlayıcı olduğu için bu kayma, bir talep değişimi olarak başlayıp bir arz şoku gibi fiyatlara yansıdı.
Benigno ve Eggertsson'un doğrusal olmayan Phillips eğrisi aynı noktayı başka bir yoldan destekler. İşgücü piyasası belirli bir sıkılık eşiğini aştığında eğri dikleşir. Aynı talep artışı, gevşek piyasada neredeyse hiç enflasyon yaratmazken sıkı piyasada güçlü bir fiyat etkisi doğurur.
Buradan çıkan sonuç şudur: "arz" ve "talep" etiketleri verinin kendisinde değil, veriyi okuyan modelde yaşar. Şok taksonomisi gözlemden türemez; kısıtların nerede bağlayıcı olduğuna ilişkin kuramsal varsayımlardan türer. Bu da tartışmanın neden ampirik olarak kolayca kapanamadığını açıklar.