Orta Asya'da Çin-ABD-Rusya Üçlüsü'nün Geleceği
Orta
Asya, Soğuk Savaş sonrasında
ABD, Çin ve Rusya'nın nüfuz rekabetinin yoğunlaştığı bölgelerden biridir. Rusya burayı tarihsel arka bahçesi olarak görürken Çin, Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) aracılığıyla
ekonomik ve
finansal olarak etkisini arttırmıştır (Stronski & Ng, 2018). Moskova ile Pekin Orta
Asya'yı ortak bir komşu bölge sayarak anlaşmazlıkları üst düzey diyalogla yönetmeyi hedeflemektedir (Cooley vd., 2022).
Ekonomik alanda ise çıkarları ayrışmakta, iki ülkenin bölgeye dair ekonomik vizyonları da birbiriyle bağdaşmamaktadır (Hamilton, 2024). Yine de bu ayrışmanın yıkıcı bir rekabete evrilmesi beklenmemelidir, çünkü doğrudan
çatışmanın jeopolitik maliyeti iki tarafı da iş birliği zeminini korumaya yöneltmektedir (Bossuyt & Kaczmarski, 2021). Bu denge bölge devletlerine ilişkilerini çeşitlendirme imkânı tanırken, rekabet sertleşirse taraf tutma baskısını artırabilir.
Çin'in ağırlığı rakamlara da yansımaktadır. Çin ile Orta
Asya arasındaki mal ticareti 2025'te 106,3 milyar
dolara ulaşmış, bir önceki yıla göre %12 artmıştır. Çin aynı yıl ilk kez bölgenin en büyük ticaret ortağı olmuştur (MOFCOM, 2026). Bu verilere bakılarak Çin'in etkisinin altyapı yatırımlarıyla sınırlı olmadığı söylenebilir.
ABD'nin etkisi ise
ekonomik, siyasi ve
güvenlik alanlarında Çin ve Rusya'nın gerisinde kalmaktadır. Buna rağmen Washington, C5 1 formatında kritik mineraller, ulaştırma ve
enerji gibi başlıklarda bölge ülkelerine alternatif bir kanal sunar. 2024'te Kritik Mineraller Diyaloğu'nun ilk toplantısı yapılmış, bu da alanın
ABD için artan önemini göstermiştir (U.S. Department of State, 2024).
Politika Önerileri
1. Çok vektörlü diplomasinin kurumsallaştırılması: Orta
Asya devletleri, yapısal baskının arttığı bir ortamda
ABD ile C5 1 çerçevesinde teknoloji, kritik mineraller ve ulaştırma gibi pragmatik alanlarda iş birliği geliştirmelidir.
2. Bölgesel iş birliğinin güçlendirilmesi: Orta
Asya devletleri, bölgesel entegrasyon için coğrafi, dilsel, tarihi, kültürel ve
ekonomik yakınlıklara sahiptir. Sınırlı benzerliklere rağmen, özellikle coğrafi yakınlık ve kültürel yakınlaşma bileşenleri nedeniyle ASEAN modeli Orta
Asya bölgesi için bir örnek teşkil edebilir.(Yılmaz,2020)
Orta Asya'nın Hedging (Denge) Stratejisi Sürdürülebilir mi?
Orta
Asya devletlerinin risk dengeleme (hedging)
stratejisi her ülkede aynı ölçüde sürdürülebilir değildir. Kazakistan gibi
enerji zengini ülkeler, büyük güçlerin baskısı karşısında daha dirençlidir ve gerektiğinde karşılık verebilir. Eurasianet analizleri, Çin'in Kazak petrol ve gaz sektörüne hâkim olduğu iddiasının büyük ölçüde yanılsama olduğunu ortaya koymaktadır (Kumenov, 2022). Çin'in Kazakistan petrol üretimindeki payı 2010'da %31 iken 2020'de %16'ya inmiştir. 2021'de Çin'e giden petrol 3,6 milyon ton olmuş, toplam petrol ve petrol ürünleri ihracatı ise 65,7 milyon tona ulaşmıştır (Kumenov, 2022). Kazakistan, ihracat riskleri arttığında alternatif boru hatlarını devreye sokmaktadır. Yine de 2025'te Çin'e yapılan ham petrol ve petrol ürünleri ihracatının değer ve hacim olarak artması, bu güzergâhın önemini koruduğunu göstermektedir (Usmanova, 2026).
Kırgızistan gibi kaynak kısıtlı ülkeler ise Çin'e asimetrik biçimde bağımlıdır ve benzer bir tepki kapasitesine sahip değildir. 2021'de Kırgızistan'ın toplam borcu GSYİH'nin yaklaşık %60'ına denk gelmiş, bunun yaklaşık yarısı Çin'e ait olmuştur. Çin Exim Bank tek başına toplam borcun yaklaşık %40'ını elinde tutmuştur Schroeder (
2023). Güncel veriler bir hafifleme göstermektedir: Çin'e olan borç 1,41 milyar
dolara gerilemiş, dış borç içindeki payı yaklaşık %27'ye inmiştir (Akchabar, 2026). Cumhurbaşkanı Japarov, 2021'de borcun bir kısmı zamanında ödenmezse birçok mülkün kaybedileceğini söylemiştir (Standish, 2021). Ancak bu uyarı kasıtlı bir "borç tuzağının" kanıtı sayılamaz. Bir Kuşak Bir Yol projesi sözleşmelerinde, temerrüt hâlinde altyapıya el konulacağını öngören ayrıntılı bir teminat hükmü içermemektedir. Bununla birlikte sözleşmedeki bazı maddeler, kritik altyapının
finansmanı nedeniyle Bişkek açısından risk taşımaktadır (Schroeder,
2023). Dolayısıyla
ekonomik kapasite farkı, denge politikasının sürdürülebilirliğini ülkeden ülkeye değiştirmektedir.
Politika Önerileri
Devlet garantili kredilerin sınırlandırılması: Borç riski yüksek ülkeler,
stratejik altyapıda egemenliği tehlikeye atan devlet garantili borçlar yerine projenin kendi gelirine dayanan
finansman modellerini tercih etmelidir. Geri ödeme kapasitesi ve riskler baştan analiz edilmelidir (Schroeder,
2023).
Sözleşmelerde tahkim ve şeffaflık: Bir Kuşak Bir Yol projesi sözleşmeleri kamuoyuna açık yürütülmeli, uluslararası hukukla uyumlu biçimde hazırlanmalı ve uluslararası tahkim hükümleri içermelidir (Schroeder,
2023).
Sinofobi (Çin Karşıtlığı) Rusya'ya Fırsat Sağlar mı?
Orta
Asya toplumlarında yükselen Çin karşıtlığı, ilk bakışta Rusya'nın siyasi ve kültürel etkisini koruması için elverişli bir zemin yaratıyor gibi görünür. Çin'in
ekonomik gücü büyüdükçe "toprak kaybı" ve "asimilasyon" korkuları da canlanmaktadır (McGlinchey, 2019; Mardell, 2020). Yalnız bu tutum bölge genelinde homojen değildir. Çin karşıtı tepkiler
ekonomik ve siyasi kaygılarla iç içe ve farklı biçimlerde ortaya çıkmış, tek tip bir sinofobiden söz edilememektedir (Jardine, Karibayeva & Lemon, 2025). Rusya ise ortak Sovyet mirası, dil yakınlığı ve işçi göçü bağları nedeniyle halkın gözünde Çin'den daha tanıdık bir ortak olarak durmaktadır (Mardell, 2020).
Bu avantajın kalıcılığı ise şüphelidir, çünkü halkın ve hükümetlerin öncelikleri örtüşmemektedir. Kamuoyundaki tepkiye rağmen hükümetler Çin'le
ekonomik ilişkilerini sürdürmektedir. Ticaretin 2025'te 106,3 milyar
dolara ulaşması, bu bağların kolayca gevşetilemeyeceğini göstermektedir (CGTN, 2026). Üstelik Rusya'nın kredi, yardım ve ticaret kapasitesi Çin'in gerisinde kalmakta, Batı yaptırımlarının uzun vadeli etkisiyle aradaki farkın açılması beklenmektedir (Hamilton, 2024). Savaşın ardından Moskova'nın bölgeye ayırabileceği kaynakların da sınırlı kalacağı, bunun da Çin'in
ekonomik ilerleyişine karşı koyma kapasitesini zayıflatacağı değerlendirilmektedir (Gfoeller, 2025). Sonuç olarak Çin korkusu Moskova'ya zaman zaman diplomatik kazanç sağlayabilir, ancak
ekonomik ilişkilerin ölçeği bu kazancı uzun vadede yetersiz kılmaktadır.
Politika Önerileri
Yatırımlarda şeffaflık ve yerel istihdam: Altyapı ve maden sözleşmeleri açıklanmalı, projelerde yerel işgücü öncelenmeli ve yatırımın yerel
ekonomiye katkısı görünür kılınmalıdır. Bu adımlar Çin karşıtı tepkileri yumuşatabilir (McGlinchey, 2019; Jardine, Karibayeva & Lemon, 2025).
Çin’e yönelik tepkilerin önlenmesi: Hükümetlerin Çin yatırımları ve borç anlaşmaları hakkında düzenli bilgi vermesi ve bunu düzenli olarak kamuoyuyla paylaşması tepkilerin önüne geçmeye yardımcı olacaktır.
Rusya ve Çin Arasına Sıkışan Orta Asya İçin "Yeniden Asya" Vizyonu Kapsamında Türkiye, Hindistan veya Avrupa Güvenli Bir Alternatif Olabilir mi?
Orta
Asya ülkeleri, Rusya'nın
güvenlik baskısı ile Çin'in asimetrik
ekonomik ağırlığı arasında sıkışmıştır ve ortak çeşitlendirmesi bu sıkışmışlığı hafifletebilecek başlıca yoldur.
Türkiye, 2019'da Dışişleri Bakanlığı eliyle "Yeniden
Asya" girişimini başlatmış, girişim
Asya ülkeleriyle ilişkileri bölgesel ve ülkeye özgü yaklaşımlarla bütüncül biçimde güçlendirmeyi amaçlamıştır (Republic of
Türkiye Ministry of Foreign Affairs, t.y.). Ankara'nın Orta
Asya ilgisi yalnızca
Türk dünyası anlatısından değil,
Asya'nın yükselişine dair beklentiden de beslenmektedir (Isachenko, 2025). AB ise Nisan 2025'teki Semerkant zirvesinde ilişkileri
stratejik ortaklık düzeyine taşımış ve ulaştırma, kritik hammaddeler, dijital bağlantısallık, su ve
enerjiyi kapsayan 12 milyar avroluk bir
Global Gateway paketi duyurmuştur (Council of the
European Union, 2025). Paketin yaklaşık 3 milyar avrosu Orta Koridor'a, 2,5 milyar avrosu kritik hammaddelere, 6,4 milyar avrosu çevre ve hidroelektrik projelerine ayrılmıştır (Centre for Eastern Studies [OSW], 2025). Uygulama sürecinde Eylül 2026'da Özbekistan ile AB arasında ortak bir çalışma grubu kurulmuştur (Trend News Agency, 2026b). Hindistan'ın önündeki temel engel ise doğrudan kara koridoru bulunmamasıdır. Delhi bu nedenle Aşkabat Anlaşması'na katılmış, Çabahar Limanı ve Uluslararası Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru (INSTC) üzerinden dolaylı bağlantı aramaktadır (Indian Council of
World Affairs, 2022). Haziran 2025'teki 4. Hindistan-Orta
Asya Diyaloğu da INSTC'nin etkin kullanımını yeniden vurgulamıştır (Tribune India/ANI, 2025). Bu aktörlerin hiçbiri Rusya ve Çin'in yerleşik ağırlığını ortadan kaldıramaz. Onlar ikame değil, bölgenin jeopolitik yükünü azaltan tamamlayıcı ortaklar olarak ele alınmalıdır.
Rusya topraklarından geçmeyen Trans-Hazar Ulaştırma Koridoru (Orta Koridor), Doğu
Asya'yı Orta
Asya, Güney
Kafkasya ve
Türkiye üzerinden
Avrupa'ya bağlar ve tek yönlü
lojistik bağımlılığı azaltabilecek seçeneklerden biridir. Dünya Bankası'nın Eylül 2026 tarihli raporuna göre
stratejik yatırımlar koridordaki ticaret hacmini 2040'a kadar üç kattan fazla artırabilir, seyahat sürelerini yarıya indirebilir ve GSYİH'yi %3,3 yükseltebilir. Rapor, 2040'a kadar 25 milyar
doların üzerinde fiziksel altyapı yatırımı gerektiğini de belirtmektedir (
World Bank, 2026). Hindistan geniş pazarına karşın bu koridor ağının dışında kalmakta,
Türkiye ve
Avrupa kadar erişilebilir görünmemektedir.