Orta Asya Denklemleri ve Politika Önerileri

Makale

Orta Asya, Soğuk Savaş sonrasında ABD, Çin ve Rusya'nın nüfuz rekabetinin yoğunlaştığı bölgelerden biridir. Rusya burayı tarihsel arka bahçesi olarak görürken Çin, Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) aracılığıyla ekonomik ve finansal olarak etkisini arttırmıştır (Stronski & Ng, 2018). Moskova ile Pekin Orta Asya'yı ortak bir komşu bölge sayarak anlaşmazlıkları üst düzey diyalogla yönetmeyi hedeflemektedir (Cooley vd., 2022)....

Orta Asya'da Çin-ABD-Rusya Üçlüsü'nün Geleceği

Orta Asya, Soğuk Savaş sonrasında ABD, Çin ve Rusya'nın nüfuz rekabetinin yoğunlaştığı bölgelerden biridir. Rusya burayı tarihsel arka bahçesi olarak görürken Çin, Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) aracılığıyla ekonomik ve finansal olarak etkisini arttırmıştır (Stronski & Ng, 2018). Moskova ile Pekin Orta Asya'yı ortak bir komşu bölge sayarak anlaşmazlıkları üst düzey diyalogla yönetmeyi hedeflemektedir (Cooley vd., 2022).Ekonomik alanda ise çıkarları ayrışmakta, iki ülkenin bölgeye dair ekonomik vizyonları da birbiriyle bağdaşmamaktadır (Hamilton, 2024). Yine de bu ayrışmanın yıkıcı bir rekabete evrilmesi beklenmemelidir, çünkü doğrudan çatışmanın jeopolitik maliyeti iki tarafı da iş birliği zeminini korumaya yöneltmektedir (Bossuyt & Kaczmarski, 2021). Bu denge bölge devletlerine ilişkilerini çeşitlendirme imkânı tanırken, rekabet sertleşirse taraf tutma baskısını artırabilir.

Çin'in ağırlığı rakamlara da yansımaktadır. Çin ile Orta Asya arasındaki mal ticareti 2025'te 106,3 milyar dolara ulaşmış, bir önceki yıla göre %12 artmıştır. Çin aynı yıl ilk kez bölgenin en büyük ticaret ortağı olmuştur (MOFCOM, 2026). Bu verilere bakılarak Çin'in etkisinin altyapı yatırımlarıyla sınırlı olmadığı söylenebilir. ABD'nin etkisi ise ekonomik, siyasi ve güvenlik alanlarında Çin ve Rusya'nın gerisinde kalmaktadır. Buna rağmen Washington, C5 1 formatında kritik mineraller, ulaştırma ve enerji gibi başlıklarda bölge ülkelerine alternatif bir kanal sunar. 2024'te Kritik Mineraller Diyaloğu'nun ilk toplantısı yapılmış, bu da alanın ABD için artan önemini göstermiştir (U.S. Department of State, 2024).
 

Politika Önerileri

1. Çok vektörlü diplomasinin kurumsallaştırılması: Orta Asya devletleri, yapısal baskının arttığı bir ortamda ABD ile C5 1 çerçevesinde teknoloji, kritik mineraller ve ulaştırma gibi pragmatik alanlarda iş birliği geliştirmelidir.

2. Bölgesel iş birliğinin güçlendirilmesi: Orta Asya devletleri, bölgesel entegrasyon için coğrafi, dilsel, tarihi, kültürel ve ekonomik yakınlıklara sahiptir. Sınırlı benzerliklere rağmen, özellikle coğrafi yakınlık ve kültürel yakınlaşma bileşenleri nedeniyle ASEAN modeli Orta Asya bölgesi için bir örnek teşkil edebilir.(Yılmaz,2020)
 

Orta Asya'nın Hedging (Denge) Stratejisi Sürdürülebilir mi?

Orta Asya devletlerinin risk dengeleme (hedging) stratejisi her ülkede aynı ölçüde sürdürülebilir değildir. Kazakistan gibi enerji zengini ülkeler, büyük güçlerin baskısı karşısında daha dirençlidir ve gerektiğinde karşılık verebilir. Eurasianet analizleri, Çin'in Kazak petrol ve gaz sektörüne hâkim olduğu iddiasının büyük ölçüde yanılsama olduğunu ortaya koymaktadır (Kumenov, 2022). Çin'in Kazakistan petrol üretimindeki payı 2010'da %31 iken 2020'de %16'ya inmiştir. 2021'de Çin'e giden petrol 3,6 milyon ton olmuş, toplam petrol ve petrol ürünleri ihracatı ise 65,7 milyon tona ulaşmıştır (Kumenov, 2022). Kazakistan, ihracat riskleri arttığında alternatif boru hatlarını devreye sokmaktadır. Yine de 2025'te Çin'e yapılan ham petrol ve petrol ürünleri ihracatının değer ve hacim olarak artması, bu güzergâhın önemini koruduğunu göstermektedir (Usmanova, 2026).

Kırgızistan gibi kaynak kısıtlı ülkeler ise Çin'e asimetrik biçimde bağımlıdır ve benzer bir tepki kapasitesine sahip değildir. 2021'de Kırgızistan'ın toplam borcu GSYİH'nin yaklaşık %60'ına denk gelmiş, bunun yaklaşık yarısı Çin'e ait olmuştur. Çin Exim Bank tek başına toplam borcun yaklaşık %40'ını elinde tutmuştur Schroeder (2023). Güncel veriler bir hafifleme göstermektedir: Çin'e olan borç 1,41 milyar dolara gerilemiş, dış borç içindeki payı yaklaşık %27'ye inmiştir (Akchabar, 2026). Cumhurbaşkanı Japarov, 2021'de borcun bir kısmı zamanında ödenmezse birçok mülkün kaybedileceğini söylemiştir (Standish, 2021). Ancak bu uyarı kasıtlı bir "borç tuzağının" kanıtı sayılamaz. Bir Kuşak Bir Yol projesi sözleşmelerinde, temerrüt hâlinde altyapıya el konulacağını öngören ayrıntılı bir teminat hükmü içermemektedir. Bununla birlikte sözleşmedeki bazı maddeler, kritik altyapının finansmanı nedeniyle Bişkek açısından risk taşımaktadır (Schroeder, 2023). Dolayısıyla ekonomik kapasite farkı, denge politikasının sürdürülebilirliğini ülkeden ülkeye değiştirmektedir.
 

Politika Önerileri

Devlet garantili kredilerin sınırlandırılması: Borç riski yüksek ülkeler, stratejik altyapıda egemenliği tehlikeye atan devlet garantili borçlar yerine projenin kendi gelirine dayanan finansman modellerini tercih etmelidir. Geri ödeme kapasitesi ve riskler baştan analiz edilmelidir (Schroeder, 2023).
Sözleşmelerde tahkim ve şeffaflık: Bir Kuşak Bir Yol projesi sözleşmeleri kamuoyuna açık yürütülmeli, uluslararası hukukla uyumlu biçimde hazırlanmalı ve uluslararası tahkim hükümleri içermelidir (Schroeder, 2023).
 

Sinofobi (Çin Karşıtlığı) Rusya'ya Fırsat Sağlar mı?

Orta Asya toplumlarında yükselen Çin karşıtlığı, ilk bakışta Rusya'nın siyasi ve kültürel etkisini koruması için elverişli bir zemin yaratıyor gibi görünür. Çin'in ekonomik gücü büyüdükçe "toprak kaybı" ve "asimilasyon" korkuları da canlanmaktadır (McGlinchey, 2019; Mardell, 2020). Yalnız bu tutum bölge genelinde homojen değildir. Çin karşıtı tepkiler ekonomik ve siyasi kaygılarla iç içe ve farklı biçimlerde ortaya çıkmış, tek tip bir sinofobiden söz edilememektedir (Jardine, Karibayeva & Lemon, 2025). Rusya ise ortak Sovyet mirası, dil yakınlığı ve işçi göçü bağları nedeniyle halkın gözünde Çin'den daha tanıdık bir ortak olarak durmaktadır (Mardell, 2020).

Bu avantajın kalıcılığı ise şüphelidir, çünkü halkın ve hükümetlerin öncelikleri örtüşmemektedir. Kamuoyundaki tepkiye rağmen hükümetler Çin'le ekonomik ilişkilerini sürdürmektedir. Ticaretin 2025'te 106,3 milyar dolara ulaşması, bu bağların kolayca gevşetilemeyeceğini göstermektedir (CGTN, 2026). Üstelik Rusya'nın kredi, yardım ve ticaret kapasitesi Çin'in gerisinde kalmakta, Batı yaptırımlarının uzun vadeli etkisiyle aradaki farkın açılması beklenmektedir (Hamilton, 2024). Savaşın ardından Moskova'nın bölgeye ayırabileceği kaynakların da sınırlı kalacağı, bunun da Çin'in ekonomik ilerleyişine karşı koyma kapasitesini zayıflatacağı değerlendirilmektedir (Gfoeller, 2025). Sonuç olarak Çin korkusu Moskova'ya zaman zaman diplomatik kazanç sağlayabilir, ancak ekonomik ilişkilerin ölçeği bu kazancı uzun vadede yetersiz kılmaktadır.
 

Politika Önerileri

Yatırımlarda şeffaflık ve yerel istihdam: Altyapı ve maden sözleşmeleri açıklanmalı, projelerde yerel işgücü öncelenmeli ve yatırımın yerel ekonomiye katkısı görünür kılınmalıdır. Bu adımlar Çin karşıtı tepkileri yumuşatabilir (McGlinchey, 2019; Jardine, Karibayeva & Lemon, 2025).

Çin’e yönelik tepkilerin önlenmesi: Hükümetlerin Çin yatırımları ve borç anlaşmaları hakkında düzenli bilgi vermesi ve bunu düzenli olarak kamuoyuyla paylaşması tepkilerin önüne geçmeye yardımcı olacaktır.
 

Rusya ve Çin Arasına Sıkışan Orta Asya İçin "Yeniden Asya" Vizyonu Kapsamında Türkiye, Hindistan veya Avrupa Güvenli Bir Alternatif Olabilir mi?

Orta Asya ülkeleri, Rusya'nın güvenlik baskısı ile Çin'in asimetrik ekonomik ağırlığı arasında sıkışmıştır ve ortak çeşitlendirmesi bu sıkışmışlığı hafifletebilecek başlıca yoldur. Türkiye, 2019'da Dışişleri Bakanlığı eliyle "Yeniden Asya" girişimini başlatmış, girişim Asya ülkeleriyle ilişkileri bölgesel ve ülkeye özgü yaklaşımlarla bütüncül biçimde güçlendirmeyi amaçlamıştır (Republic of Türkiye Ministry of Foreign Affairs, t.y.). Ankara'nın Orta Asya ilgisi yalnızca Türk dünyası anlatısından değil, Asya'nın yükselişine dair beklentiden de beslenmektedir (Isachenko, 2025). AB ise Nisan 2025'teki Semerkant zirvesinde ilişkileri stratejik ortaklık düzeyine taşımış ve ulaştırma, kritik hammaddeler, dijital bağlantısallık, su ve enerjiyi kapsayan 12 milyar avroluk bir Global Gateway paketi duyurmuştur (Council of the European Union, 2025). Paketin yaklaşık 3 milyar avrosu Orta Koridor'a, 2,5 milyar avrosu kritik hammaddelere, 6,4 milyar avrosu çevre ve hidroelektrik projelerine ayrılmıştır (Centre for Eastern Studies [OSW], 2025). Uygulama sürecinde Eylül 2026'da Özbekistan ile AB arasında ortak bir çalışma grubu kurulmuştur (Trend News Agency, 2026b). Hindistan'ın önündeki temel engel ise doğrudan kara koridoru bulunmamasıdır. Delhi bu nedenle Aşkabat Anlaşması'na katılmış, Çabahar Limanı ve Uluslararası Kuzey-Güney Ulaştırma Koridoru (INSTC) üzerinden dolaylı bağlantı aramaktadır (Indian Council of World Affairs, 2022). Haziran 2025'teki 4. Hindistan-Orta Asya Diyaloğu da INSTC'nin etkin kullanımını yeniden vurgulamıştır (Tribune India/ANI, 2025). Bu aktörlerin hiçbiri Rusya ve Çin'in yerleşik ağırlığını ortadan kaldıramaz. Onlar ikame değil, bölgenin jeopolitik yükünü azaltan tamamlayıcı ortaklar olarak ele alınmalıdır.

Rusya topraklarından geçmeyen Trans-Hazar Ulaştırma Koridoru (Orta Koridor), Doğu Asya'yı Orta Asya, Güney Kafkasya ve Türkiye üzerinden Avrupa'ya bağlar ve tek yönlü lojistik bağımlılığı azaltabilecek seçeneklerden biridir. Dünya Bankası'nın Eylül 2026 tarihli raporuna göre stratejik yatırımlar koridordaki ticaret hacmini 2040'a kadar üç kattan fazla artırabilir, seyahat sürelerini yarıya indirebilir ve GSYİH'yi %3,3 yükseltebilir. Rapor, 2040'a kadar 25 milyar doların üzerinde fiziksel altyapı yatırımı gerektiğini de belirtmektedir (World Bank, 2026). Hindistan geniş pazarına karşın bu koridor ağının dışında kalmakta, Türkiye ve Avrupa kadar erişilebilir görünmemektedir.
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2863 ) Etkinlik ( 228 )
Alanlar
TASAM Afrika 80 666
TASAM Asya 100 1157
TASAM Avrupa 23 664
TASAM Latin Amerika ve Karayip... 16 68
TASAM Kuzey Amerika 9 308
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1415 ) Etkinlik ( 56 )
Alanlar
TASAM Balkanlar 24 297
TASAM Orta Doğu 25 630
TASAM Karadeniz Kafkas 3 297
TASAM Akdeniz 4 191
Kimlikler ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1308 ) Etkinlik ( 78 )
Alanlar
TASAM İslam Dünyası 58 786
TASAM Türk Dünyası 20 522
TASAM Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2072 ) Etkinlik ( 85 )
Alanlar
TASAM Türkiye 85 2072

Suçlu yalnızca Çin değil.Michael Froman, “Bir Sonraki Küresel Ekonomik Kriz Çin’de Başlayabilir” (Eylül/Ekim 2026) başlıklı yazısında, Çin’in ekonomik büyüme için ihracata dayalı modelinin artık sınırlarına ulaştığı uyarısında bulunuyor.;

Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine b...;

Siyasetçiler eskiden stratejik darboğazları görmezden gelirdi. Şimdi başka bir şey görmekte zorlanıyorlar. ABD Başkanı Donald Trump yönetimi müttefiklerini Çin’e bağımlı olmamaları konusunda uyarırken onların ABD’ye, yani Amerikan pazarına, teknolojilerine, finans sistemine ve güvenlik şemsiyesine b...;

IŞİD-Horasan'ın (IŞİD-K) Afganistan'a yönelik oluşturduğu tehdit (ki önde gelen Rus yetkililer bunun Pakistan ile bağlantılı olduğuna dair imalarda bulunmuşlardır), Afganistan-Pakistan Savaşı ve Keşmir Sorunu; Rusya'nın, CASA (Orta Asya ve Güney Asya) bölgesinde PAKAFUZ projesi üzerinden hayata geçi...;

Bu makale, normatif güç perspektifinden Çin’in Arktik bölgesine yönelik politikasını incelemektedir. Arktik bölgesi, jeopolitik fırsatların ve küresel yönetişim normlarının kesiştiği stratejik bir alandır. ;

Bu makale, normatif güç perspektifinden Çin’in Arktik bölgesine yönelik politikasını incelemektedir. Arktik bölgesi, jeopolitik fırsatların ve küresel yönetişim normlarının kesiştiği stratejik bir alandır. ;

Çin, 14 Eylül’de AI Safety Governance Framework 3.0 başlıklı bir rapor yayımladı. Üç yılda üçüncü revizyon. Raporun anafikri şöyle özetlenebilir: Yapay zeka soru cevaplamaktan iş yapmaya geçti. Bu rapor aslında bir devam raporu. 2024 yılında ilk versiyonu yayınlanmış ve riskleri tasnif etmişti. 2025...;

Kırgızistan yeraltı kaynakları, Kuşak ve Yol projesinin rotası üzerinde olması nedeniyle Çin'in oldukça ilgisini çekmiştir. Kırgızistan, Çin tarafından Bir Kuşak Bir Yol programının önemli geçiş noktalarından biri olarak görülmekte ve bu nedenle Çin tarafından finanse edilen büyük altyapı projeleri ...;

6. Dünya Türk Forumu (2023)

  • 2023
  • İstanbul -
  • İstanbul - Türkiye