Sınıflandırma sistemleri hiçbir zaman yalnızca teknik listeler değildir. Bir disiplinin hangi alanları merkeze, hangilerini kenara yerleştirdiği, neyi “teori“, neyi “uygulama“ saydığı, o disiplinin kendine dair tasavvurunu ve içindeki güç ilişkilerini yansıtır. İktisat açısından bu tasavvurun en kurumsal aynalarından biri, Amerikan İktisat Derneği’nin (American Economic Association, AEA) iktisat literatürünü indekslemek için kullandığı Journal of Economic Literature (JEL) sınıflandırmasıdır. 1969’da yürürlüğe giren üç haneli sayısal şema ile 1991’de kabul edilen alfanümerik şema karşılaştırıldığında, ilk bakışta teknik bir güncelleme görülür. Oysa bu değişiklik, yirmi yılı aşkın bir sürede iktisat ile finans ve işletme arasındaki ilişkinin nasıl dönüştüğünü yoğun biçimde kayda geçirir. Bu yazının iddiası iki yönlüdür. Birincisi, 1969 şeması finans ve işletmeyi dışlamamış, onları “uygulamalı“ ve bölünmüş bir konumda tutmuştur; 1991 reformu, iktisadın işletme okullarında zaten kurmuş olduğu hâkimiyetin kendi haritasına tescilidir. İkincisi, bu tescil, finansal iktisadın yöntem ve varsayımlarını disiplinin merkezine taşıyan daha geniş bir sürecin, yani finansallaşmanın akademik yansımasıdır. Ancak JEL kodları bu sürecin nedeni değil, belirtisidir. Yazı, bu yeniden çizimin bir bedelini de tartışmaktadır: Finansın haritada yükselişine, klasik ekonomi politiğin merkezî sorusu olan bölüşümün geri plana itilmesi eşlik etmiştir.
1969 Şeması: Dışlama Değil, Hiyerarşi
1969 JEL sistemi, 000’dan 900’e uzanan on ana gruptan oluşan üç haneli bir yapıya dayanıyordu. Şemanın mantığı dönemin iktisat tasavvurunu yansıtır: Keynesyen uzlaşının, makroekonomik istikrar politikalarının, kalkınma planlamasının ve kamu iktisadının altın çağıdır bu. Genel iktisat teorisi ile büyüme, kalkınma, planlama ve dalgalanmalar listenin başında yer alırken, uygulamalı ve sektörel alanlar sonraki gruplara dizilmişti.
Finans ve işletme bu şemada yer alıyordu: 500 numaralı ana grup doğrudan “Administration; Business Finance; Marketing; Accounting“ (Yönetim; İşletme Finansmanı; Pazarlama; Muhasebe) başlığını taşıyordu. Finansal piyasalar ve finansal aracılar ise para teorisiyle birlikte, “Domestic Monetary and Fiscal Theory and Institutions“ başlıklı 300 grubunun içinde, 310 “Domestic Monetary and Financial Theory and Institutions“ alt başlığında yer alıyordu.1969 şemasındaki mesele finansın yokluğu değil, bölünmüşlüğüdür. Piyasalar, bankalar ve aracı kurumlar para politikasının bir uzantısı olarak ele alınırken, şirketlerin finansman ve yatırım kararları muhasebe ve pazarlamayla birlikte “işletme“ başlığına yerleştirilmişti. Bu yerleşimin ardındaki zımni ayrım, teori ile mesleki uygulama arasındaki ayrımdır: Şirket finansmanı, iktisat teorisinin bir alt alanı olarak değil, işletme okullarının öğrettiği bir meslek bilgisi olarak görülüyordu.
Bu ayrımın bireysel düzeyde açık bir küçümsemeye dönüşebildiğine dair tanıklıklar da vardır. Harry Markowitz, Nobel konuşmasında, Chicago Üniversitesi’ndeki doktora savunmasında Milton Friedman’ın portföy teorisinin iktisat sayılamayacağını ve bu nedenle kendisine iktisat doktorası verilemeyeceğini ileri sürdüğünü aktarır (Markowitz 1991). Anekdot, teori ile finans arasındaki hiyerarşinin ne denli derin olduğunu gösterir. Ne var ki şemanın kendisi finansı dışarıda bırakmamış, onu hiyerarşinin alt basamaklarına yerleştirmiştir.
Benzer biçimde mikro ve makro teori de şemada mevcuttu; ancak ayrı ana gruplar olarak değil, “Genel İktisat Teorisi“ başlığı altında alt kodlar olarak. Nicel yöntemler ise “Quantitative Economic Methods and Data“ başlıklı 200 grubunda toplanmıştı.
Arada Ne Oldu? İşletme Okullarının İktisatlaşması ve Finansal İktisadın Doğuşu
1969 ile 1991 arasındaki dönüşümü anlamak için yaygın anlatıyı tersinden okumak gerekir. Bu anlatıya göre iktisat, küçümsediği alanlara sonunda boyun eğmiştir. Tarihsel kayıt ise daha çok bunun tersine işaret eder: İşletme okulları iktisadın suretinde yeniden inşa edilmiştir. 1959’da Ford Vakfı adına hazırlanan Gordon–Howell raporu ile Carnegie Vakfı adına hazırlanan Pierson raporu, Amerikan işletme okullarını ağır biçimde eleştirdi. Raporlara göre bu okullar akademik standartları düşük, betimleyici ve meslek içi pratik bilgiye dayanan kurumlardı (Gordon ve Howell 1959; Pierson vd. 1959). Önerilen çare, işletme eğitiminin iktisat, istatistik ve davranış bilimleri gibi temel disiplinlere dayandırılmasıydı. Vakıfların desteğiyle işletme okulları, iktisatçıları ve nicel yöntem uzmanlarını kadrolarına katmaya başladı (Khurana 2007).
Finans bu dönüşümün en başarılı ürünü oldu. Markowitz’in portföy seçimi (1952), Modigliani ve Miller’in sermaye yapısının firma değerini etkilemediğini gösteren teoremi (1958) ve Sharpe’ın sermaye varlıkları fiyatlama modeli (1964), şirket finansmanını betimleyici bir meslek bilgisinden belirsizlik altında optimizasyona dayalı bir iktisat dalına dönüştürdü. Fama’nın etkin piyasalar hipotezini sistemleştiren çalışması (1970) ile Black ve Scholes (1973) ve Merton’ın (1973) opsiyon fiyatlama modelleri bu dönüşümü tamamladı. Whitley’in (1986) gösterdiği gibi, işletme finansmanından finansal iktisada geçiş hem akademik kurumların genişlemesinin hem de ABD sermaye piyasalarındaki değişimin ürünüdür.
Devamı için...
Devamı için...
