SAVUNMA İKTİSADININ KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE ALTYAPISI
SAVUNMA VE İKTİSAT İLİŞKİSİNE İKİ TARAFLI BİR BAKIŞ
Savunma ve güvenlik gereksinimleri, insanlık tarihi boyunca toplumsal örgütlenmenin, devlet kapasitesinin ve iktisadi yapıların şekillenmesinde belirleyici bir rol oynamıştır. Klasik ve neoklasik iktisat gelenekleri, uzunca bir süre savunma harcamalarını serbest piyasa mekanizmasının dışında kalan, "üretim dışı" (unproductive) ve kaynak tahsisinde sapmalara yol açan zorunlu bir "kamusal yük" olarak değerlendirme eğiliminde olmuştur. Bu yaklaşıma göre savunma; ancak mülkiyet haklarının korunması, ulusal sınırların güvenceye alınması ve iç düzenin sağlanması ölçüsünde iktisadi hayatın "dışsal sigorta primi" olarak meşrulaştırılabilir. Ancak tarihsel süreçlerin sunduğu ampirik veriler, güvenlik ve iktisat arasındaki ilişkinin tek taraflı bir "maliyet" hesabı olmadığını göstermektedir. Aksi halde, savaşların ve jeopolitik rekabetin yarattığı mali baskılar; vergi bürokrasisinin modernleşmesini, merkez bankacılığının ve finansal piyasaların derinleşmesini, kütlesel imalat tekniklerinin standartlaşmasını ve radikal teknolojilerin (internet, GPS, havacılık, yarı iletkenler vb.) doğuşunu tetikleyen ana dinamiklerden biri haline gelemezdi. Günümüz küresel konjonktüründe ise bu ilişki çok daha karmaşık ve çok boyutlu bir nitelik kazanmıştır. Bir yandan küresel değer zincirlerinin jeopolitik fay hatlarına göre bölündüğü, stratejik özerklik ve Friend-shoring politikalarının öne çıktığı bir "silahlandırılmış karşılıklı bağımlılık" çağı yaşanırken; diğer yandan ulusal düzeyde savunma Ar-Ge'sinin toplam faktör verimliliği, beşerî sermaye tahsisi ve sivil teknoloji yayılımı (Spin-off / Spin-in) üzerindeki net etkileri metodolojik bir tartışma odağı olmayı sürdürmektedir. Bu çalışma; savunma iktisadını mikro ve makro teorik temellerinden başlatarak, kamu alımları ve sözleşme teorisinden teknolojik dışsallıklara, ulusal model karşılaştırmalarından güncel küresel jeopolitik dinamiklere kadar uzanan geniş bir yelpazede, iktisat teorisinin sunduğu araçlarla çözümlemeyi hedeflemektedir.
ÇALIŞMANIN AMACI, KAPSAMI VE METODOLOJİSİ
Bu metnin temel amacı, savunma harcamalarının ve savunma sanayii yapısının iktisadi sistem üzerindeki çok yönlü etkilerini; teorik, kurumsal ve ampirik boyutlarıyla sistematik bir çerçeveye oturtmaktır. Çalışmada şu temel metodolojik sorulara yanıt aranmaktadır
Tarihsel ve Kurumsal Boyut: Devlet kapasitesi, vergi sistemi ve erken sanayileşme süreçleri savaş ve güvenlik ihtiyacından nasıl etkilenmiştir?
Makro İktisadi Boyut: Savunma harcamaları iktisadi büyümeyi uyararak bir çarpan etkisi mi yaratır (Askerî Keynesçilik), yoksa kıt kaynakları ve tasarrufları emerek sivil yatırımları dışlar mı (Crowding-out)? Mikro ve Sözleşme Boyutu: Bilgi asimetrisi, varlığa özgülük ve iki taraflı monopol koşullarında, devlet ile savunma yüklenicileri arasındaki kamu alım sözleşmeleri verimliliği artıracak şekilde nasıl tasarlanmalıdır?Teknoloji ve İnovasyon Boyutu: Savunma Ar-Ge'si sivil sanayiyi dönüştüren bir katalizör müdür, yoksa nitelikli beşerî sermayeyi sivil sektörden uzaklaştıran bir mekanizma mıdır?Küresel ve Karşılaştırmalı Boyut: Farklı mülkiyet ve kurumsal yapıya sahip ulusal modeller (Devletçi, Risk Sermayesi/VC, Karma) ile küresel ticaret ağlarındaki yeni korumacı eğilimler (Çip Savaşları, Kritik Madenler) uluslararası iktisadi dengeleri nasıl şekillendirmektedir?Çalışma; bu sorulara yanıt ararken neoklasik iktisat, Keynesyen yaklaşım, Kurumsal ve Evrimci İktisat ile Eleştirel / Politik İktisat okullarının teorik araçlarını karşılaştırmalı bir metodolojiyle harmanlamaktadır.
ÇALIŞMANIN PLANI VE BÖLÜM YAPISI
Belirlenen amaç ve metodolojik çerçeve doğrultusunda çalışma üç ana bölüm, genel değerlendirme ve geniş bir kaynakça bütünlüğü içinde kurgulanmıştır:
BÖLÜM I: SAVUNMA İKTİSADININ KAVRAMSAL VE TEORİK ÇERÇEVE ALTYAPISI Bu ilk ana bölüm; savunma iktisadının tarihsel-kurumsal kökenlerini (Alman Tarihçi Okulu, Tilly, Sombart), makroekonomik büyüme modellerini (Benoit Hipotezi, Deger & Smith, Askerî Keynesçilik) ve mikroekonomik piyasa yapıları ile sözleşme teorisi (Tirole, Williamson) yaklaşımlarını ele almaktadır
BÖLÜM II: İKTİSAT TEORİSİ VE METODOLOJİK ÇERÇEVE İkinci ana bölüm; teknoloji, inovasyon ve dışsal etkiler odağında savunma Ar-Ge'sinin toplam faktör verimliliği, çift kullanımlı (dual-use) teknolojiler, Mariana Mazzucato'nun Girişimci Devlet teorisi ve David Mowery'nin beşerî sermaye dışlaması (crowding-out) analizlerine odaklanmaktadır.
BÖLÜM III: GÜNCEL GELİŞMELER, UYGULAMALAR VE MODEL KARŞILAŞTIRMALARI Üçüncü ana bölüm; ulusal model karşılaştırmaları (Rusya'nın Devletçi/Askerî Keynesçi modeli, İsrail'in VC/Startup kuluçka modeli ve Türkiye'nin Kamu Alım Garantili Karma modeli) ile küresel jeopolitik yapıda ortaya çıkan Silahlandırılmış Karşılıklı Bağımlılık (Weaponized Interdependence), çip savaşları ve Friend-shoring süreçlerini incelemektedir.
Devamı için...
