İmparatorluğun Son Entelektüel Sınırları: Osmanlı Taşrasında Yükseköğretim Hamlesi ve Ulus Devletlere Kurumsal Mirası (1866–1918)
Çeperde Kurumsal Barikatlar İnşa Etmek
19. Yüzyılın ikinci yarısından itibaren Osmanlı Devleti, sadece askeri ve mali cephelerde değil, aynı zamanda entelektüel, idari ve kurumsal sahalarda da çok boyutlu bir beka mücadelesine girişmiştir. Tanzimat ile filizlenen ve II. Abdülhamid döneminde sistematik bir devlet politikasına dönüşen modern eğitim hamlesi, uzun süre merkezin (Dersaadet) idari kadro ihtiyacını karşılamaya odaklanmış; rüştiye, idadi ve sultani gibi ortaöğretim kademelerini taşraya yayma gayreti gütmüştür. Ancak yüzyılın son çeyreğinde asıl asimetrik mücadele, imparatorluğun en dinamik, kozmopolit ve aynı zamanda ayrılıkçı rüzgarlara en açık sınır çeperlerinde, yani taşrada patlak vermiştir.
Geç Osmanlı taşra yükseköğretim seferberliği, merkezin bürokratik mekanizmalarını taşraya taşımaktan öte, çok katmanlı kriz alanlarına yönelik stratejik ve mekânsal bir kurumsal müdahaledir. Bu müdahalenin arkasındaki temel itici güçler ve tarihsel dinamikler şu şekilde özetlenebilir:
- Kültürel ve Siyasi Egemenlik Savaşları: Suriye ve Lübnan başta olmak üzere Orta Doğu coğrafyasında misyoner okullarının (Amerikan Protestan Koleji/AUB ve Cizvitlerin Saint-Joseph Üniversitesi/USJ) yarattığı kültürel hegemonya, bölgedeki genç elitleri merkezin idari ve ideolojik yörüngesinden koparma riski taşımaktaydı. Bâb-ı Âli, bu kurumsal sızmalarına karşı Şam ve Beyrut’ta açtığı tıp ve hukuk mektepleriyle "akademik tekelini" geri alarak kurumsal bir barikat inşa etmeye çalışmıştır.
- Merkezkaç Kuvvetlere Karşı Hukuki ve İdari Entegrasyon: Balkanlar’da Selanik, Mezopotamya’da Bağdat ve Filistin’de Kudüs gibi kritik merkezlerde modern yüksekokulların açılması, yerel nüfusu pozitif Osmanlı hukuku ve modern iktisat nosyonu etrafında entegre etme çabasıdır. Bölgesel milliyetçiliklerin ve aşiret yapılarının çözücü etkilerine karşı, modern kanunları uygulayacak yerel bürokratlar ve hâkimler doğrudan bu coğrafyalarda yetiştirilmek istenmiştir.
- "Milli İktisat" ve Ticari Egemenlik Arayışı: Selanik ve İzmir gibi liman kentlerinde ticaretin ve iktisadi sermayenin gayrimüslim tebaa ile yabancı devletlerin kontrolünde olması, Osmanlı entelektüel aklını harekete geçirmiştir. Selanik’te kurulan Hamidiye Ticaret Mektebi, Müslüman-Türk unsurları küresel ticaret ağlarıyla eklemleyebilecek pratik ve teorik donanıma kavuşturma, dolayısıyla iktisadi sahada bir "yerli burjuvazi" yaratma projesinin akademik üssü olarak kurgulanmıştır.
Bu çalışma; Şam Tıbbiyesi’nden Beyrut ve Bağdat Hukuk Mekteplerine, Selanik Hamidiye Ticaret Mektebi’nden I. Dünya Savaşı'nın ideolojik cephesi olan Kudüs Selahaddin Eyyubi Külliyye-i İslamiyyesi’ne uzanan geç Osmanlı taşra yükseköğretim hamlesini kurumsal, hukuki ve iktisadi boyutlarıyla ele almaktadır. Çalışmanın temel tezi; Osmanlı siyasi sınırları korumaya yetmese de bu taşra seferberliğinin ürettiği akademik altyapı, müfredat birikimi ve en önemlisi "biyografik süreklilik" arz eden kurucu aydın kuşağının, sömürge sonrası Orta Doğu ve Balkan ulus devletlerinin modern kurumsal genetiğini ve idari omurgasını kalıcı olarak şekillendirdiğidir.
