İktisadi düşünce tarihi çalışmaları, genellikle Anglo-Amerikan merkezli ana akım kuramların ya da Batı Avrupa menşeili büyük ekollerin gölgesinde şekillenme eğilimindedir. Ancak Orta Avrupa’nın en çalkantılı coğrafyalarından birini oluşturan Macaristan; imparatorluk mirasları, derin kurumsal tıkanıklıklar, savaşlar arası entelektüel göçler ve 20. yüzyılın merkezi planlama krizleri arasından süzülerek küresel iktisat yazınına yön veren, nevi şahsına münhasır bir kuramsal laboratuvar niteliği taşımaktadır. 18. yüzyılın son çeyreğinden 2026 yılına uzanan bu tarihsel panorama, Macar iktisatçılarının sadece yerel krizlere reçeteler yazmakla kalmayıp, modern makroiktisadın, kurumsal analizin, oyunlar teorisinin ve geçiş ekonomilerinin temel taşlarını nasıl döşediklerini gözler önüne sermektedir.
Macaristan iktisadi düşünce tarihini otonom bir disiplin ve özgün bir gelenek olarak incelemeyi anlamlı kılan temel unsur, bu geleneğin teorik esnekliği ile kurumsal hassasiyetidir. Macar düşünürler, saf soyut matematiksel dengelerin ötesine geçerek; ekonomiyi her zaman hukuki, siyasi ve toplumsal ilişkiler matrisinin içine yerleştirmişlerdir. Bu durum, ilk kurucu figürlerden Gergely Berzeviczy’nin feodal serflik eleştirilerinden Kont István Széchenyi’nin kurumsal kilitlenmeyi aşma çabalarına; Karl Polanyi’nin piyasa toplumunun antropolojik sınırlarını deşifre eden "gömülülük" (embeddedness) tezinden János Kornai’nin planlı sistemlerin içsel doğasını ortaya koyan "Sistem Paradigması" yaklaşımına kadar kesintisiz bir metodolojik hat oluşturmaktadır.
Bu çalışmada, Macaristan iktisadi düşünce tarihinin iki buçuk asırlık entelektüel birikimi kronolojik ve tematik bir bütünlük içinde beş ana döneme ayrılarak incelenmektedir:
• DÖNEM I: Habsburg Monarşisi gölgesindeki feodal yapıyı kırma arayışlarının, Kameralizmden Klasik Siyasal İktisada geçiş tartışmalarının ve Reform Çağı’nın (Reformkor) ele alındığı kurucu evre,
• DÖNEM II: 1867 Uzlaşması (Ausgleich) sonrası kurulan ortak imparatorluk ikliminde, Viyana’daki Avusturya Okulu’nun marjinalist devrimi ile Alman Tarihçi Okulu’nun yöntem savaşı (Methodenstreit) arasında yükselen sentez arayışları ve tarımsal kapitalizm tartışmaları,
• DÖNEM III: İki dünya savaşı arasındaki totaliter baskılar ve toprak kayıplarının ardından Anglo-Amerikan dünyasına savrulan Macar göçmen (Emigré) dehaların (von Neumann, Polanyi, Kaldor, Balogh, Fellner) modern küresel iktisat teorisini kökten formatladığı altın çağ,
• DÖNEM IV: İkinci Dünya Savaşı sonrasında Doğu Bloku içinde filizlenen, 1968 Yeni Ekonomik Mekanizması (NEM) ile "Piyasa Sosyalizmi" ve "Gulaş Komünizmi" denemelerine yön veren, Kornai'nin "Gevşek Bütçe Kısıtı" kavramsallaştırmasıyla sosyalist sistemin anatomisini çıkaran dönem,
• DÖNEM V: Berlin Duvarı'nın yıkılışından günümüze, planlı ekonomiden kapitalizme geçişin kurumsal sancılarını (Transition Economics), yapısal Bokros reformlarını ve 21. yüzyılın yeni-korumacı/illiberal iktisat politikalarını Kornai mirası üzerinden yeniden yorumlayan çağdaş evre.
Sonuçta bu tarihsel izlek, iktisat disiplininin fildişi kulelerinden uzakta, toplumsal bünyenin somut hastalıklarına teşhis koyan bir "klinisyen" titizliğiyle yürütüldüğünde ne denli güçlü bir açıklama kabiliyetine ulaştığının en sarih kanıtıdır. Macar iktisat laboratuvarını ve onun evrensel mirasını anlamak, bugün modern kapitalizmin finansal ve siyasal krizlerini analiz ederken dahi elimizdeki en güncel ve en nitelikli teorik cephaneliği kavramak anlamına gelmektedir.
I: Kameralizmden Siyasal İktisada Geçiş ve Reform Çağı (1790–1848)
18.Yüzyılın son çeyreği ile 19. yüzyılın ilk yarısı, Macar iktisadi düşünce tarihinin otonom bir kimlik kazanmaya başladığı ve feodal kurumsal yapının radikal bir entelektüel eleştiriye tabi tutulduğu kırılma dönemidir. Bu evrede Macar entelektüel coğrafyası, bir yandan Habsburg Monarşisi’nin dayattığı ve ülkeyi imparatorluğun "tarımsal periferisi" (çeperi) konumunda tutan merkantilist gümrük rejimiyle, diğer yandan ise içeride üretici güçlerin gelişimini felç eden arkaik feodal mülkiyet ilişkileriyle hesaplaşmak zorunda kalmıştır. Dönemin teorik karakteri, Alman-Avusturya ekolünün kamusal yönetim odaklı Kameralizm (Cameralism) doktrininden, servetin ve kalkınmanın kaynağını üretim etkinliğine ve serbest mübadeleye dayandıran Klasik Siyasal İktisat ilkelerine geçişle şekillenmiştir.
1. Klasik İktisadın Macaristan'a Girişi ve Feodalizm Eleştirisi
Gergely Berzeviczy: "Macar Adam Smith'i" ve Serfliğin İktisadi Sınırları
Macaristan'da iktisadı saray bütçesini yönetme sanatından çıkarıp yapısal bir toplumsal analiz yöntemi olarak kurgulayan ilk figür Gergely (Gregorius) Berzeviczy (1763–1822) olmuştur. Göttingen Üniversitesi'nde aldığı eğitim sırasında İskoç Aydınlanması ve Adam Smith’in Ulusların Zenginliği (1776) eseriyle erken dönemde tanışan Berzeviczy, klasik liberalizmin evrensel ilkelerini Macaristan’ın özgün feodal gerçekliğine uyarlayan bir köprü görevi görmüştür.
Berzeviczy’nin Latince kaleme aldığı başyapıtları De Commercio et Industria Hungariae (1797) ve De Conditione et Indole Rusticorum in Hungaria (1804), Macar iktisat literatüründeki ilk sistemli feodalizm ve gümrük politikası eleştirileridir. Berzeviczy, ahlaki bir karşı çıkıştan ziyade tamamen iktisadi etkinlik parametreleri üzerinden serflik (kölelik) düzenine hücum etmiştir. Onun analizinde, toprağa bağlı köylünün zorunlu ve ücretsiz emeğine dayanan robot (angarya) sistemi, iş gücünün marjinal verimliliğini sıfırlayan bir kurumsal pranga niteliğindedir. Kendi ürettiği artı-değer üzerinde mülkiyet hakkı bulunmayan serfin, üretim sürecinde inovasyon yapma veya emeğini yoğunlaştırma motivasyonu yoktur. Dolayısıyla Berzeviczy, serfliğin kaldırılmasını ve özgür iş gücü piyasasının kurulmasını, ulusal servetin büyümesi için birincil ön koşul olarak ilan etmiştir.
Bununla birlikte Berzeviczy, Viyana Sarayı'nın korumacı ve ayrımcı gümrük politikalarını da sert bir şekilde eleştirmiştir. Habsburgların Avusturya ve Bohemya'daki erken sanayileşmeyi korumak adına Macaristan'ı hammadde ihraç eden ve mamul mal ithal eden kapalı bir pazar olarak tasarlamasına karşı çıkmış; Macaristan'ın dünya pazarlarıyla doğrudan bağ kurabileceği, Tuna Nehri ve Adriyatik (Rijeka/Fiume) üzerinden işleyecek bir serbest ticaret (free trade) mimarisi savunmuştur.
Kameralizmden Siyasal İktisada Geçiş: Metodolojik Kırılma
Bu dönemde yaşanan kuramsal dönüşüm, sadece bir politika değişikliği değil, derin bir metodolojik paradigmadır. 18. yüzyıl boyunca Macar akademisinde ve bürokrasisinde hâkim olan Alman-Avusturya Kameralizmi, ekonomiyi "hükümdarın hazinesini maksimize etme" ve "idari asayişi sağlama" (Polizeiwissenschaft) çerçevesinde ele alıyordu. Kameralist yaklaşımda devlet, ekonomik aktörleri yukarıdan aşağıya düzenleyen ve statik bir kaynak dağılımını yöneten mutlak güçtü.
1790’lardan itibaren Smithçi fikirlerin nüfuz etmesiyle birlikte, odağın merkezine "saray" yerine "piyasa", "idari verimlilik" yerine ise "üretim etkinliği" yerleşmiştir. Yeni beliren Macar siyasal iktisat ekolü, servetin kaynağının değerli maden stokları ya da salt toprağın bereketi (Fizyokrasi) olmadığını, insan emeğinin mübadele değeri yaratan gücü olduğunu savunmaya başlamıştır. Bu metodolojik kırılma, iktisadi düşünceyi devletin bir alt fonksiyonu olmaktan çıkararak, kendi içsel yasaları (görünmez el, arz-talep dengesi, sermaye birikimi) olan otonom bir disiplin haline getirmiştir.
2. Reform Çağı ve Kurumsal Altyapı Arayışı
Kont István Széchenyi ve "Hitel" (Kredi): Kurumsal Kilitlenme ve Klinisyen Yaklaşım
1825 yılında başlayan Macar Reform Çağı (Reformkor), teorik tartışmaların somut kurumsal dönüşüm programlarına evrildiği aşamadır. Bu dönemin entelektüel ve iktisadi manifestosu, Kont István Széchenyi’nin (1791–1860) 1830 tarihli "Hitel" (Kredi) adlı eseridir. Széchenyi, ekonomiyi soyut matematiksel dengelerle değil, toplumsal bünyenin hastalıklarını teşhis ve tedavi eden bir "klinisyen" gözlüğüyle analiz etmiştir. Onun teşhis ettiği temel makroekonomik hastalık: Sermaye yetersizliği ve kurumsal kilitlenmedir.
Széchenyi, Macar soylularının (büyük toprak sahiplerinin) devasa arazilere sahip olmalarına rağmen neden sürekli nakit sıkıntısı çektiklerini ve toprağı modernize edemediklerini sarsıcı bir kurumsal analizle ortaya koymuştur. Bu tıkanıklığın merkezinde, Orta Çağ'dan kalan Avitamitas (ősiség) yasası yer alıyordu. Bu yasaya göre, soyluların mülkü olan topraklar aile dışına satılamaz, devredilemez ve en önemlisi ticari bir borç karşılığında rehin (ipotek) verilemezdi.
Hukuki altyapıda ipotek mekanizması olmadığı için, bankalar veya yabancı finansörler Macar soylularına kredi vermiyordu. Kredi (hitel) mekanizmasının yokluğu ise tarımda kapitalist yatırımları, altyapı projelerini ve endüstriyel dönüşümü imkânsız kılıyordu. Széchenyi, modern kapitalist kurumlara geçiş için şu reform zincirini önermiştir:
• Avitamitas yasasının derhal ilga edilmesi ve toprağın metalaşması,
• Hukuk önünde herkesin eşitliği ilkesine dayanan modern bir borçlar ve mülkiyet hukukunun inşası,
• Ulaşım altyapısının (Tuna nehir taşımacılığı, demiryolları) ve modern bankacılık sisteminin kurulması.
Széchenyi'nin bu klinik yaklaşımı, iktisadi kalkınmanın ancak ve ancak kurumsal-hukuki yapının radikal biçimde yeniden tasarlanmasıyla mümkün olacağını gösteren erken dönem bir kurumsal iktisat örneğidir.
Lajos Kossuth ve Koruyucu Sanayileşme: Friedrich List'in Macaristan İzdüşümü
1840’lara gelindiğinde Széchenyi’nin aristokratik ve kademeli reform çizgisi, daha radikal ve milliyetçi bir damar olan Lajos Kossuth (1802–1894) ve taraftarları tarafından zorlanmaya başladı. Kossuth, Adam Smithçi serbest ticaret ilkelerinin, sanayileşmiş İngiltere ve Avusturya karşısında Macaristan’ı ebediyen bir "tarım sömürgesi" olarak bırakacağını fark etmişti. Bu noktada Kossuth, İngiliz klasik iktisadına tepki olarak doğan Alman Tarihçi Okulu'nun ve özellikle Friedrich List’in Siyasal İktisadın Ulusal Sistemi (1841) tezlerini teorik cephane olarak benimsedi.
Kossuth, List’in "bebek sanayilerin korunması" (infant industry argument) teorisini harfiyen Macaristan’a uyarladı. Sanayileşmemiş bir ülkenin, gelişmiş endüstriyel güçlerle serbest rekabete girmesinin bir "iktisadi intihar" olduğunu savundu. Viyana Sarayı Macar sanayisini koruyacak gümrük duvarlarını örmeyi reddedince, Kossuth pratik ve sivil bir örgütlenme olan Védegylet’i (Koruma Birliği- 1844) kurdu. Birliğe üye olanlar, altı yıl boyunca yerli üretimi bulunmayan mallar hariç, sadece Macar malı ürünleri tüketeceklerine dair yemin ediyorlardı.
Kossuth’un korumacı sanayileşme tezi, iktisadi düşünceyi evrensel-kozmopolit bir serbest piyasa modelinden çıkarıp, ulusal kalkınma ve ekonomik bağımsızlık eksenine taşımıştır. Bu durum, 1848 Macar Devrimi’ne giden yolun iktisadi altyapısını örmüş ve Macar iktisat yazınında "serbest ticaret" ile "korumacılık" arasındaki ilk büyük makroekonomik tartışmayı başlatmıştır.
Devamı için...
