Kürsü, Tarih ve İktidar: Berlin Üniversitesi’nde İktisadi Düşüncenin Doğuşu ve İntiharı (1810-1945)

Modern sosyal bilimlerin ve yükseköğretim yapılarının kurumsal mimarisi incelendiğinde, hiçbir akademik merkezin 19. yüzyıl ile 20. yüzyılın ilk çeyreği arasında Berlin Üniversitesi kadar derin, dönüştürücü ve küresel bir iz bıraktığı görülmez. 1810 yılında Prusya’nın Napolyon orduları karşısında aldığı ağır askeri ve varoluşsal yenilginin küllerinden doğan Friedrich-Wilhelms-Universität, sadece yeni bir eğitim kurumu değil, dünya akademi tarihini kökten değiştiren "Humboldtçu" bir bilim idealinin de doğum yeri olmuştur. Araştırma ve öğretimin birliğini, akademik özgürlüğü ve bilginin seminer odalarında ampirik olarak yeniden üretilmesini savunan bu model, Berlin'i kısa sürede dünya biliminin ve entelektüel sermayesinin mutlak başkenti haline getirmiştir.

Bu muazzam akademik ekosistemin içinde, iktisat disiplini kendine has, özgün ve hırslı bir patika izlemiştir. Anglo-Sakson dünyasında Adam Smith, David Ricardo ve daha sonra Alfred Marshall çizgisiyle gelişen; soyut akıl yürütmelere, matematiksel dengelere ve zaman-mekândan bağımsız evrensel yasalara dayanan "klasik/neoklasik" paradigmaya karşı Berlin, kurumsal ve tarihselci ampirizmin dünyadaki en güçlü kalesi olarak yükselmiştir. Berlin’de iktisat; saray odalarının pratik idare tekniği olan Kameralizmden, felsefe, hukuk ve sosyolojiyle organik olarak bütünleşmiş Devlet Bilimlerine (Staatswissenschaften) doğru evrilmiştir.

Berlin Ekonomi Bölümü’nün bu tarihsel serüveni, üç büyük kırılma dönemi üzerinden okunabilir:

· İnşa ve Sentez Dönemi (1810-1870): Erken dönem Berlin iktisatçılarının, İngiliz klasik iktisadının piyasa dinamiklerini Prusya'nın güçlü bürokratik ve müdahaleci geleneğiyle harmanlama, Smithgil teoriyi "milli" bir kalkınma enstrümanı olarak yeniden bükme çabalarına sahne olmuştur.
· Zirve ve Küresel Hegemonya Çağı (1870-1933): Gustav von Schmoller’in kürsüye gelişiyle birlikte, Genç Tarihçi Okul kurumsallaşmış ve Berlin, iktisat tarihinin en büyük metodolojik savaşı olan Methodenstreit’ta (Yöntem Kavgası) Viyana Okulu'nun soyut tümdengelim yöntemine karşı ampirik ve tümevarımsal kaleyi savunmuştur. Aynı dönemde Verein für Socialpolitik (Sosyal Politika Birliği) çatısı altında somutlaşan "Kürsü Sosyalistleri" (Kathedersozialisten), iktisadı toplumsal yaraları saran, sınıf çatışmalarını sönümlendiren bir klinik müdahale ve yönetim sanatı olarak tasarlayarak modern refah devletinin entelektüel mimarlığını üstlenmiştir. Bu dönem, Weimar Cumhuriyeti’nin çok sesli ikliminde Werner Sombart’ın kapitalizmin kültürel sosyolojisi ve Emil Lederer’in analitik konjonktür teorileriyle muazzam bir entelektüel laboratuvara dönüşmüş; Amerikalı genç iktisatçıların doktora yapmak için akın ettiği küresel bir çekim merkezi yaratmıştır.

· Kırılma ve Trajik Çöküş (1933-1945): 1933 yılında Nazi rejiminin iktidara gelmesiyle başlayan ideolojik tasfiye, bu muazzam entelektüel birikimin kurumsal intiharına yol açmıştır. Profesyonel Memuriyetin Geri Getirilmesi Kanunu ile Emil Lederer ve parlak akademik kadrosunun bir gecede ihraç edilmesi, üniversitenin tam karşısındaki Opernplatz'da (Bebelplatz) on binlerce iktisat ve sosyal bilim kitabının yakılmasıyla somutlaşan barbarlık, özgür düşüncenin fiziki sonunu getirmiştir. Schmoller'in devletçi mirası, rejimin elinde dogmatik bir "Milli Ekonomi" (Volkswirtschaft) ve otarşi propagandasına dönüştürülmüş; Werner Sombart’ın Alman Sosyalizmi (1934) eseriyle trajik bir entelektüel savrulma yaşanmıştır. İkinci Dünya Savaşı yıllarında ise analitik ve felsefi derinlik tamamen yok edilerek, Berlin iktisadı rejimin işgal ve sömürge politikalarına hizmet eden bir "savaş ekonomisi mühendisliğine" (Wehrwirtschaft) indirgenmiştir.

1945 yılındaki nihai çöküşün ardından Berlin’in coğrafi ve ideolojik olarak ikiye bölünmesi, Prusya/Alman iktisat geleneğinin tabutuna çakılan son çivi olmuş; küresel iktisat sahnesi tamamen matematikselleşen ve ekonometrik modellere dayanan Anglo-Amerikan hegemonyasına teslim olmuştur.

Bu çalışma; kuruluşundan 1945 harabelerine kadar Berlin Ekonomi Bölümü'nün izini sürerek, sadece bir akademik departmanın kronolojisini sunmayı değil; iktisadın tarihle, toplumla ve kurumlarla olan organik bağını kopartıp onu mekanik bir optimizasyon tekniğine indirgeyen ana akım metodolojiye karşı Kıta Avrupası'nın disiplinlerarası zenginliğini yeniden tartışmaya açmayı amaçlamaktadır. Ancak bunun da ötesinde Berlin'in öyküsü, bir bilim dalının kendi kurumsal ve analitik özerkliğini koruyamadığı, rasyonel kalelerini inşa edemediği ve meşruiyetini tamamen devlete yasladığı takdirde, totaliter bir iktidar kıskacında nasıl trajik bir entelektüel enkaza dönüşebileceğini gösteren zamansız bir ibret vesikasıdır.

19. yüzyılın şafağında Prusya, askeri, siyasi ve varlıksal bir krizin tam ortasındaydı. 1806 yılında Jena-Auerstedt muharebelerinde Napolyon orduları karşısında alınan ağır mağlubiyet, sadece Prusya askeri makinesinin değil, eski feodal-bürokratik devlet yapısının da çöktüğünün açık bir ilanıydı. Tilsit Antlaşması ile topraklarının yarısını kaybeden ve ağır savaş tazminatları altında ezilen Prusya rejiminin önünde tek bir yol kalmıştı: Devleti, yukarıdan aşağıya entelektüel ve idari bir reform dalgasıyla yeniden icat etmek.

Bu varoluşsal kriz ortamında, Kral III. Friedrich Wilhelm’in somutlaştırdığı "Devlet, fiziki alanda kaybettiği gücü entelektüel alanda yeniden kazanmalıdır" şiarı, 1810 yılında Berlin Üniversitesi’nin (Friedrich-Wilhelms-Universität) kuruluş felsefesini oluşturdu. Kültür ve Eğitim Bakanlığı bünyesinde bu misyonu üstlenen Wilhelm von Humboldt, sadece yeni bir eğitim kurumu değil, dünya akademi tarihini kökten değiştirecek olan Humboldt Eğitim Modelini tasarladı.