1. Giriş ve Kitabın Entelektüel Konumu
Çağdaş politik ekonomi ve inovasyon iktisadının özgün isimlerinden biri olan Mariana Mazzucato, Haziran 2026'da Allen Lane etiketiyle yayımlanan son eseri "The Common Good Economy: A New Compass" ile iktisat literatürüne önemli bir metodolojik müdahalede bulunmaktadır. Yazarın daha önce büyük yankı uyandıran ve devletin iktisattaki edilgen rolünü sarsan Girişimci Devlet, değer kuramını yeniden masaya yatıran Her Şeyin Değeri ve kamu-özel iş birliğini somut toplumsal hedeflere bağlayan Misyon Ekonomisi adlı eserlerinin kavramsal bir zirvesi niteliğindedir. Mazzucato, bu yeni çalışmasında, kapitalizmin içsel krizlerini yani artan eşitsizlik, hızlanan iklim krizi ve kamusal güvenin çöküşünü sadece piyasa mekanizmasının arızi hataları olarak görmeyi reddetmekte; çözümü kamu yararı kavramının makroekonomik düzeyde yeni bir pusula olarak tasarlanmasında aramaktadır.
2. Eserin Yapısı ve İçindekiler Çerçevesi
Kitap, kavramsal bir teorik inşadan başlayarak somut politika araçlarına uzanan, toplam 352 sayfalık bütünsel bir izlek sunmaktadır. Eserin mantıksal kurgusu ve tartışma alanları şu ana bölümler etrafında şekillenmektedir:
Teorik Altyapı ve Metodolojik Eleştiri bölümünde; ana akım iktisadın kamusal mal ve müşterekler kavramlarına biçtiği reaktif rolün analizi yapılmakta ve iktisadi değer teorisinin fiyat mekanizmasından kurtarılarak toplumsal refah ekseninde yeniden tanımlanması sağlanmaktadır.
Ortak Yaşamsal Ortaklıklar bölümünde; kamu ve özel sektör ilişkilerinin asalak ve rant odaklı yapısının tasfiyesi ile risklerin ve getirilerin adil bölüşüldüğü, kolektif eyleme dayalı yeni bir kurumsal iş birliği modeli kurgulanmaktadır.
Uygulamalı Politika Araçları bölümünde; kamu ihale sistemlerinin, patent rejimlerinin, devlet desteklerinin ve finans mimarisinin kamu yararı kriterlerine göre radikal dönüşümü ele alınmaktadır.
Küresel Yönetişim ve Vaka Analizleri bölümünde ise su kaynaklarının yönetiminden küresel sağlık fonlarına, iklim krizine karşı yeşil dönüşüm stratejilerinden G20 düzeyindeki çok taraflı makro politikalara uzanan somut ve gerçek dünya uygulamaları sunulmaktadır.
3. Metodolojik Müdahale: Reaktif İktisattan Proaktif İktisada
Mazzucato’nun iktisat metodolojisine yönelttiği temel eleştiri, ana akım iktisadın devlete ve kamusal politikalara biçtiği arka planı temizleme rolüdür. Yerleşik iktisat eğitimi ve politika yapım süreçleri, kamusal malları veya müşterekleri yalnızca piyasa başarısızlıklarını ya da dışsallıkları gidermek üzere devreye giren ikincil, reaktif müdahale alanları olarak tanımlar. Bu yaklaşım, kamuyu sürekli olarak krizlerin arkasından koşan, bütçe açıklarıyla boğuşan ve yapısal sorunları proaktif bir şekilde çözemeyen bir mekanizmaya hapsetmektedir.
The Common Good Economy, bu döngüyü kırmak amacıyla kamu yararını piyasa oluştuktan sonra yapılan bir düzeltme işlemi değil, piyasayı en baştan ortaklaşa şekillendiren ve yaratan proaktif bir kurumsal motor olarak konumlandırır. Değer tasarımı, sadece piyasada oluşan fiyatların bir fonksiyonu değil; toplumsal katılım, karşılıklılık ve insan refahının doğrudan bir çıktısı olarak ele alınmalıdır.
4. Kurumsal Etkinlik Kavramının Yeniden Tanımlanması
Kitabın heterodoks iktisat ve kurumsal yönetim teorisi açısından getirdiği en büyük katkılardan biri de kurumsal etkinlik kavramını neo-klasik iktisadın dar maliyet-fayda analizinden kurtarmasıdır. Geleneksel yaklaşımlar kurumsal etkinliği, üretim girdilerinin minimize edilmesi ve finansal kârlılığın maksimize edilmesiyle sınırlar. Mazzucato ise gerçek kurumsal etkinliğin, toplumsal sistemin uzun vadeli dayanıklılığı, müşterek varlıkların yani temiz su, nitelikli sağlık ve ekolojik dengenin korunması ve üretilen değerin adil paylaşımı ile ölçülebileceğini savunur. Bu bağlamda yazar, şirketlerin ve devlet kurumlarının başarı ölçütü olarak finansal bilançolar yerine, toplumsal faydayı gözeten somut bir Kamu Yararı Pusulası önermektedir.
5. Somut Politika Araçları ve Ortak Yaşamsal Dönüşüm
Mazzucato, teorik çerçevesini soyut bir ütopya düzeyinde bırakmayıp, günümüz makroekonomik sistemini dönüştürecek çok güçlü ve pratik politika araçları önermektedir. Bunların başında devletlerin en büyük ekonomik gücü olan kamu ihaleleri ve devlet destekleri gelmektedir. Yazar, kamu ihalelerinin ve teşviklerinin, özel sektöre koşulsuz birer finansal kaynak aktarımı olmaktan çıkarılması gerektiğini savunur. Bu kaynakların ancak net toplumsal misyonlara, örneğin karbon emisyonlarının düşürülmesi, adil ücret politikaları veya patentlerin kamusal erişime açılması gibi amaçlara bağlı olarak verilmesini şart koşan bir karşılıklılık ilkesini formüle etmektedir. Risklerin kamu tarafından üstlenildiği ancak kârların tamamen özelleştirildiği asalak modelin yerine, risk ve getirinin ortak paylaşıldığı sembiyotik bir ortaklık modeli ikame edilmektedir.
6. Değerlendirme ve Sonuç
Thomas Piketty’nin mutlaka okunmalı olarak tanımladığı, Jayati Ghosh’un ise iktisadi yönetişimi edilgenlikten eyleme geçiren bir yol haritası olarak nitelendirdiği The Common Good Economy, akademik çevreler için önemli bir başvuru kaynağıdır. Kitabın gücü, yalnızca radikal bir kapitalizm eleştirisi sunmasında değil; yazarın Dünya Sağlık Örgütü Sağlık Ekonomisi Konseyi Başkanlığı ve G20 küresel görev güçlerindeki aktif politika yapım tecrübelerini, uygulanabilir birer makroekonomik modele dönüştürebilmesinde yatmaktadır.
Sonuç olarak Mazzucato, insanlığın ve gezegenin karşı karşıya olduğu varoluşsal krizleri aşabilmemiz için elimize teorik olarak son derece güçlü ve işlevsel bir yeni pusula vermektedir. Eser, ekonomiyi teknik bir kaynak dağılımı mekanizması olmaktan çıkarıp, yeniden ortak geleceğimizi inşa etme sanatı ve bilimi haline getirmeyi başarmaktadır.
*Yazar: Mariana Mazzucato (UCL Institute for Innovation and Public Purpose Kurucu Direktörü) Yayınevi ve Baskı: Allen Lane (Penguin Books), Londra — Haziran 2026 Sayfa Sayısı: 352 Sayfa (Ciltli Kapak) ISBN: 9780241722244
