Görünmez El’den Görünmez Kamuya: Belediye Sosyalizmi, Kompleksite İktisadı, Ajan Bazlı Modelleme ve Evrimci İktisat

İktisat tarihi, uzunca bir süre iki kutuplu bir koordinasyon anlatısına sıkıştırıldı: Bir tarafta piyasanın koordinasyon gücünü yücelten ve mikro ajanların dağınık bilgisini fiyat mekanizmasıyla eşleyen Adam Smith’in "Görünmez El"i; diğer tarafta ise her şeyi yukarıdan aşağıya (top-down) tasarlayabileceğini varsayan, gücünü merkezî bürokrasiden alan Planlamacı Devlet.

Ancak 19. yüzyılın son çeyreği ile 20. yüzyılın ortalarında Avrupa’da parlayan Belediye Sosyalizmini (Viyana’dan Ulm’a, Birmingham’dan Bologna’ya) bu iki kutba sığdırmak imkansızdır. Bugünün gözlüğüyle, özellikle Kompleksite İktisadı, Ajan Bazlı Modelleme (ABM) ve Evrimci İktisat perspektifinden geriye dönüp baktığımızda, belediye sosyalizminin aslında ideolojik bir ütopya değil; katı bürokratik hiyerarşinin "bilgi hantallığı" ile vahşi piyasanın "koordinasyon başarısızlığı" arasına sıkışan sosyo-ekonomik sistem için üretilmiş erken dönem bir evrimsel adaptasyon olduğunu görürüz.

David Colander ve Roland Kupers’ın Complexity and the Art of Public Policy yaklaşımını bir zaman makinesine koyup geçmişe gönderseydik, muhtemelen karşımıza çıkacak ilk saha çalışması 1900'lerin Ulm belediye arsa politikası veya 1970'lerin Bologna kentsel koruma modeli olurdu.

Klasik neoklasik iktisat ve onun anti-tezi olan merkeziyetçi devlet planlaması, sistemin tepesindeki bir otoritenin ya da kusursuz rasyonel bireylerin tüm bilgiye vakıf olabileceğini varsayar. Friedrich Hayek ise bu büyük yanılgıyı "bilgi problemi" (knowledge problem) ile eleştirmişti: Toplumsal bilgi dinamiktir, dağınıktır, yereldir ve anlıktır; hiçbir merkezi planlama dairesi bu bilgiyi tek bir merkezde toplayıp işleyemez.

İşte belediye sosyalizminin dâhice çözümü burada gizliydi. Onlar bilgiyi merkezîleştirmeye çalışmadılar; tam aksine, karar mekanizmalarını bilginin üretildiği yere, yani yerel otonomiye indirdiler.

Kompleksite iktisadının diliyle konuşursak, makro düzeyde bir sosyal adalet ve mekânsal verimlilik, yukarıdan dikte edilen bir ana planla değil; mikro düzeydeki heterojen yerel aktörlerin (ajanların) birbirleriyle ve çevreleriyle girdikleri dinamik etkileşim sonucunda "belirdi" (emergence). Kararlar Berlin veya Roma’daki bakanlıklardan değil; sokağın, mahallenin, işçinin ve yerel zanaatkarın dağınık bilgisinden süzülerek üretildi.

Bugün kompleksite iktisatçılarının bilgisayar simülasyonlarında kullandığı Ajan Bazlı Modelleme (Agent-Based Modeling), homojen ve rasyonel bir "ortalama insan" (representative agent) varsayımını reddeder. ABM; heterojen, sınırlı rasyonelliğe sahip, yerel bilgiyle hareket eden ve zamanla öğrenen "ajanların" dinamik ağlarını inceler.

1970’lerin Bologna’sında mimar Pier Luigi Cervellati ve ekibinin uyguladığı tarihi kent merkezini koruma politikası, adeta etten kemikten yaşayan bir ABM simülasyonuydu. Klasik Modernist şehircilik, yukarıdan aşağıya bir hiyerarşiyle tarihi merkezleri yıkar, dönüştürür ya da soylulaştırarak (gentrification) dar gelirlileri sistemin dışına iterdi.

Bologna Modeli ise sistemi oluşturan heterojen ajanları (tarihi merkezde yaşayan işçiler, mahalle esnafı, zanaatkarlar, mülk sahipleri) sürecin kurucu aktörü yaptı:

Makro düzeydeki o muazzam "tarihi ve sosyal dokuyu koruma" başarısı, mikro düzeydeki ajanların kendi otonom alanlarında ürettikleri yerel kuralların bir çıktısıydı.

David Colander, devletin ekonomideki rolünü tartışırken ne piyasa köktenciliğini (laissez-faire) ne de buyurgan devletçiliği (command-and-control) savunur. O, devletin görevinin sistemin içindeki aktörlerin sosyal açıdan verimli ve adil sonuçlar üretebileceği kurumsal ekosistemleri tasarlamak olduğunu söyler.

1888–1919 yılları arasında Belediye Başkanı Heinrich von Wagner liderliğindeki Ulm şehri, tam olarak bu "ekosistem mühendisliğini" hayata geçirdi. Ulm’un önündeki en büyük problem vahşi arsa spekülasyonu ve konut kriziydi. Belediye, özel mülkiyeti toptan yasaklayıp piyasayı yok etmek gibi merkeziyetçi bir refleks göstermedi. Onun yerine piyasanın evrimsel kurallarını değiştirdi:

Ulm Belediyesi, ajanların davranışsal teşvik yapılarını (incentive structures) manipüle etmişti. Arsa spekülasyonu yaparak zengin olmak isteyen bir ajanın önü, kurumsal çevre tasarımıyla kapatılmıştı; ancak ev sahibi olmak isteyen ajanın önü açılmıştı. Colander’ın bugün kuramsallaştırdığı "Complexity Policy", 110 yıl önce Ulm’da tıkır tıkır işleyen bir kentsel ekosistem yaratmıştı.