Sahel Jeopolitiğinde Yeni Açılımlar: Nijer Cumhurbaşkanı Tchiani'nin Türkiye Ziyareti Nasıl Okunmalı?
Dr. Huriye YILDIRIM ÇINAR, TASAM Afrika Enstitüsü Eş-Direktörü
Tchiani'nin Ankara ziyaretini sıradan bir diplomatik temas olarak değil, darbe sonrasında Türkiye'nin Nijer ile kurduğu pragmatik ilişkilerin kurumsallaşmasının bir göstergesi olarak yorumlamak mümkündür.
Nijer Cumhurbaşkanı Abdurrahman Tchiani'nin Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın davetiyle Türkiye'ye gerçekleştirdiği resmi ziyaret,
Türkiye'nin Afrika politikalarındaki dönüşüm açısından önemli bir gelişme olarak yorumlanabilir.
İletişim Başkanlığının yaptığı açıklamaya göre, Tchiani ziyareti sonrasında Türkiye ve Nijer arasında eğitim, sağlık, ticaret ve diplomasi alanlarında üç belge ve bir ortak bildiri imzalanmıştır. Söz konusu belgeler; Türkiye ve Nijer arasında Ekonomi ve Ticari Ortaklık Komisyonu'nun (JETCO) kurulmasını, yükseköğretim, araştırma ve inovasyon alanlarında işbirliğinin geliştirilmesini, Nijer-Türkiye Dostluk Hastanesi'nin ortak işletilmesini ve Dışişleri Bakanlığı Diplomasi Akademisi ile Nijer Cumhuriyeti Ulusal Diplomatik ve Stratejik Araştırmalar Kurumu arasındaki kurumsal işbirliğinin güçlendirilmesini öngörmektedir.
Dünden bugüne Türkiye-Nijer ilişkileri
Cumhurbaşkanı Abdurrahman Tchiani'nin Türkiye ziyareti Nijer'de Temmuz 2023'te gerçekleşen askeri darbeden sonra gerçekleşen en üst düzey temaslardan birisi. Bu nedenle özel bir anlama geldiğini söylemek mümkün. Keza Nijer'de gerçekleşen darbe sonrasında başta Fransa ve ABD olmak üzere birçok Batılı aktörle ilişkiler gerilemişti. Başta Batı Afrika Devletleri Ekonomik Topluluğu (ECOWAS) ve Batılı aktörler olmak üzere Nijer'deki darbe yönetimine sert yaptırımlar ve izolasyon politikaları uygulanmıştı. Ancak bu dönemde Türkiye bu politikalara katılmadı ve Nijer'deki yeni rejimle diplomasi kanallarını açık tuttu. Hatta 2024'te Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, MİT Başkanı İbrahim Kalın, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar ve Milli Savunma Bakanı Yaşar Güler'den oluşan üst düzey bir heyet Nijer'de temaslarda bulundu. Bu ziyaretle birlikte Türkiye, Nijer ile güvenlik, enerji ve ekonomik işbirliği sürdürme kararlığını göstermiş oldu. Bu nedenle Tchiani'nin Ankara ziyaretini sıradan bir diplomatik temas olarak değil, darbe sonrasında Türkiye'nin Nijer ile kurduğu pragmatik ilişkilerin kurumsallaşmasının bir göstergesi olarak yorumlamak mümkündür.
Nijer'in jeopolitik konumu ve Türkiye için önemi
Peki, Türkiye'nin son dönemde ilişkilerini hızla derinleştirerek kurumsal bir zemine oturtmaya çalıştığı Nijer neden bu kadar önemli? Öncelikle Sahel bölgesinin kalbinde bulunan Nijer, güvenlik, enerji ve madencilik açısından önemli bir konumdadır. Bu nedenledir ki Temmuz 2023'te ülkede askeri darbe gerçekleştiği zaman Fransa ve ABD buradaki etkinliği ve kazanımlarını kaybetmemek için ısrarcı bir tutum izlemiş ve hatta ECOWAS aracılığıyla askeri müdahale tehdidinde de bulunmuştu. Çünkü Nijer dünyanın en büyük uranyum üreticileri arasındadır. Darbeden bir yıl önce ülkede yaklaşık 2 bin ton uranyum üretilerek küresel uranyum arzının yüzde 5'i karşılanmıştır. Bu bağlamda Nijer, yakın zamanda Akkuyu Nükleer Güç Santralini açan ve nükleer enerji hedeflerini güncelleyen Türkiye için uzun vadede uranyum tedariği açısından önem kazanmaktadır. Diğer yandan ülkede var olan diğer nadir toprak elementleri de Türkiye'nin Afrika'daki madencilik alanındaki politika hedefleri açısından dikkat çekmektedir. Bu nedenledir ki Cumhurbaşkanı Tchiani beraberinde Ankara'ya gelen Nijer Maden Bakanı Ousmane Abarchi ve Nijer Enerji Bakanı Haoua Amadou, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar ile bir araya gelerek enerji ve madencilik alanındaki mevcut ve potansiyel işbirliklerini değerlendirmişlerdir.
Nijer'in Türkiye açısından önemini artıran bir diğer unsur, terörle mücadele ve güvenlik alanındaki işbirliği potansiyelidir. Son yıllarda Avrupalı eski sömürgeci güçlerin ve ABD'nin Afrika güvenlik mimarisindeki etkisinin görece azalmasıyla birlikte Türkiye, gelişen savunma sanayii kapasitesi, güvenlik işbirlikleri ve aktif diplomatik girişimleri sayesinde kıtada giderek daha görünür bir aktör haline gelmiştir. Bu bağlamda, El Kaide bağlantılı JNIM, DEAŞ bağlantılı ISWAP ve Boko Haram gibi bölgenin en etkin terör örgütlerinin faaliyet alanlarının kesişim noktasında bulunan Nijer'in, Türkiye'yi, Afrika'nın güvenlik ve istikrarın tesisine katkı sunan stratejik bir ortak olarak konumlandırdığı görülmektedir.
Nijer açısından bakıldığında, Cumhurbaşkanı Tchiani ve beraberindeki üst düzey heyetin ziyareti yalnızca ikili ilişkileri geliştirmeyi değil, darbe sonrasında ülkeye uygulanan yaptırım ve izolasyon sürecinde rejime meşruiyet ve Nijer'e dış politikada yeni ortaklar kazandırmayı da amaçladığı görülmektedir. Diğer yandan Nijer'in uluslararası alanda karşılaştığı meşruiyet krizinin yanında en büyük sorunlarından birisi terördür. Fransa ve ABD gibi terörle mücadele ortaklarının çekilmesi sonrasında Nijer askeri ve güvenlik alanındaki boşluğu Rusya, Çin ve Türkiye gibi alternatif güvenlik ortaklarıyla doldurmayı istemektedir. Bu noktada askeri eğitim sağlayabilen, uygun ödeme koşulları ve iç işlerine karışmadan savunma teknolojisi aktarımı yapan ve kapsamlı bir güvenlik işbirliği geliştirilebilen Türkiye, Niamey Hükümeti için önemli bir seçenek olarak değerlendirilmektedir.
Tchiani yönetimi, dünyanın en yoksul ülkelerinden biri olan Nijer'de hem siyasi meşruiyetini pekiştirmek hem de güvenliği kalıcı olarak tesis etmek için hızlı, kapsayıcı ve sürdürülebilir bir kalkınma stratejisi geliştirmek zorundadır. Bu nedenle enerji, sağlık, eğitim, tarım, alt yapı ve inşaat alanlarında somut işbirliği geliştirebileceği Türkiye, Niamey yönetimi için büyük önem taşımaktadır. Ayrıca Türkiye'nin Afrika devletleriyle ilişkilerinde eşit ve adil ortaklık söylemi, sömürge geçmişinin bulunmaması, iç işlerine karışmama prensibi ve kalkınma-güvenlik odaklı işbirliği geliştirme odağı gibi unsurlar da Nijer'in ilişkileri derinleştirme ve kurumsallaştırma isteğini güçlendirmektedir.
Sonuç olarak, Cumhurbaşkanı Tchiani'nin Ankara ziyareti, Türkiye-Nijer ilişkilerinin insani yardım ekseninden çıkarak stratejik ortaklık boyutuna taşındığını göstermektedir. Güvenlik, ekonomi, ticaret, enerji, tarım, sağlık ve eğitim gibi birçok alana yayılan bu işbirliği, her iki ülkenin ortak çıkarlarına hizmet ederken Sahel bölgesinin istikrarına da katkı sunma potansiyeli taşımaktadır. Güvenlik ve kalkınmayı birlikte ele alan bu yaklaşımın kurumsallaştırılması, ilişkilerin sürdürülebilirliği ve uzun vadeli başarısı açısından belirleyici olacaktır. (AA)
