Deniz Bilimsel Araştırmalarında Barışçıl Amaç İlkesi

Denize İlişkin Bilimsel Araştırmaların (MSR) Münhasıran Barışçıl Amaçlar İçin Yürütülmesi İlkesi

Özet
 

1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (1982 United Nations Convention on the Law of the Sea -UNCLOS)’nin 240/I-a maddesinde denize ilişkin bilimsel araştırma (marine scientific research – MSR)’nın münhasıran barışçıl amaçlar için (exclusively for peaceful purposes) yürütülmesi ilkesi kabul edilmiştir. Barışçıl amaçlar terimi UNCLOS’un diğer pek çok maddesinde de kullanılan bir kavram olmasına rağmen, Sözleşmede açık bir tanımı yapılmamıştır. Yalnızca UNCLOS’un 301. maddesinde taraf devletlerin, herhangi bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasî bağımsızlığına karşı her türlü tehdit, kuvvet veya Birleşmiş Milletler Sözleşmesi’nde belirtilen uluslararası hukuk ilkeleriyle bağdaşmayan diğer her türlü davranıştan kaçınacakları belirtilmiştir.

Deniz hukukunda barışçıl amaçlar kavramının genel kabul gören açık bir tanımının olmaması, devletlerin kavrama farklı anlamlar yüklemelerine ve kavramı politik çıkarları çerçevesinde yorumlamalarına yol açmıştır. Oysaki kavrama verilen anlam, özellikle açık deniz ve Bölge’de yürütülen bilimsel araştırmalar ve diğer faaliyetlerin hukuki statüsünün belirlenmesinde oldukça önemli olacaktır. Bu kapsamda çalışmada, UNCLOS kapsamında barışçıl amaçları teriminin anlamı tartışılarak, denize ilişkin bilimsel araştırmaların münhasıran barışçıl amaçlar için yürütülmesi ilkesinin hukuki sonuçları analiz edilmeye ve konuyla ilgili uygulamada çıkması muhtemel sorunların çözümüne ışık tutulmaya çalışılmıştır.

Anahtar Kelimeler: Barışçıl amaçlar, Bilimsel Araştırma, MSR, Deniz Hukuku Sözleşmesi, UNCLOS

Giriş 
 

Genel anlamda denize ilişkin bilimsel araştırma (marine scientific research – MSR), deniz çevresinde meydana gelen olayların niteliği, süreci ve bunlar arasındaki ilişkilerin incelenmesi, verilerin sistematik bir şekilde toplanması, yorumlanması ve bilimsel sonuçlara ulaşılması amacıyla yapılan faaliyetlerdir. Uluslararası hukukta, ilk kez, 1982 tarihli Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi (1982 United Nations Convention on the Law of the Sea - UNCLOS)’nin XIII. Bölümünde (m. 238 ilâ 265) düzenlenmiştir. Buna ek olarak UNCLOS’un diğer bölümlerine de konuyla ilgili hükümler derç edilmiştir.

MSR’nin bu şekilde geniş şekilde düzenlenmesine rağmen UNCLOS’ta, kavramın açık tanımı yapılmamıştır. MSR’nin resmî bir tanımının olmaması, deniz çevresinde yürütülen bilimsel araştırma faaliyetlerinden hangilerinin MSR kapsamında olacağı; hangilerinin kapsam dışında tutulacağı sorununu da beraberinde getirmiştir.

UNCLOS’un MSR’nin tanımına ilişkin bu suskunluğuna ek olarak, Sözleşmenin 240/I-a maddesinde MSR’nin münhasıran barışçıl amaçlar için (exclusively for peaceful purposes) yürütülmesi ilkesi kabul edilmiştir. UNCLOS’un pek çok maddesinde kullanılmasına rağmen “barışçıl amaçlar“ teriminin de açık bir tanımı yapılmamıştır. Yalnızca “denizlerin barışçıl kullanımı“ başlıklı UNCLOS’un 301. maddesinde taraf devletlerin, bir devletin toprak bütünlüğüne veya siyasî bağımsızlığına karşı her türlü tehdit veya kuvvet kullanmak ya da Birleşmiş Milletler (BM) Antlaşmasında belirtilen uluslararası hukuk ilkeleriyle bağdaşmayan diğer her türlü davranıştan kaçınacakları belirtilmiştir.

Deniz hukukunda barışçıl amaçlar kavramının genel kabul gören açık bir tanımının olmaması, devletlerin kavrama farklı anlamlar yüklemelerine ve kavramı politik çıkarları çerçevesinde yorumlamalarına yol açmıştır. Oysaki kavrama verilecek anlam, özellikle açık deniz ve Bölge’de yürütülen bilimsel araştırmalar ve diğer faaliyetlerin hukuki statüsünün belirlenmesinde oldukça önemli olacaktır.

Bu kapsamda çalışmada, Uluslararası Hukuk (özellikle UNCLOS) kapsamında barışçıl amaçları teriminin anlamı tartışılarak, MSR’nin münhasıran barışçıl amaçlar için yürütülmesi ilkesinin önemi ve hukuki sonuçları analiz edilmeye; konuyla ilgili uygulamada çıkması muhtemel sorunların çözümüne ışık tutulmaya çalışılmıştır.

1. MSR Kavramı ve Genel İlkeler

1.1. Tanımı
 

Yukarıda vurgulandığı üzere, UNCLOS’ta MSR’nin açık bir tanımı yapılmamıştır. Aslında UNCLOS’un hazırlık sürecinde MSR’nin tanımlanmasına yönelik çok ciddi girişimlerde bulunulduğu bilinmektedir. Konferans süreci içerisinde, hazırlanan sözleşme hükümlerinin MSR'nin amaçlarını açık şekilde tesis ettiğinden ayrıca bir tanım yapılmasının gerekli olmadığı konusunda genel bir uzlaşı sonrasında, tanımı içeren taslak metin UNCLOS’a alınmamıştır.

MSR’nin tanımına yönelik tarihsel süreç, doktrinde yapılan tanımlar ve özellikle UNCLOS’un ilgili hükümleri birlikte değerlendirildiğinde MSR’yi, “münhasıran barışçıl amaçlar ve bütün insanlığın faydasına yönelik olmak üzere, deniz çevresinde meydana gelen olayların niteliği, süreci ve bunlar arasındaki ilişkilerin incelenmesi, verilerin sistematik bir şekilde toplanması, yorumlanması ve bilimsel sonuçlara ulaşılması amacıyla yapılan temel ve uygulamalı araştırmalar ile deneysel faaliyet“ olarak tanımlamak mümkündür.

MSR’nin temel amacı, yaşadığımız dünyanın daha iyi anlaşılması ve deniz çevresi hakkındaki bilgi birikiminin artırılmasıdır. Bu anlamda MSR, başta deniz çevresinin korunması olmak üzere, iklim değişimlerinin izlenmesi ile deniz canlı ve cansız kaynaklarının korunması ve işletilmesi bakımından büyük öneme sahiptir.