Deniz Ticareti Güvenliği ve Ekonomisini Etkileyen Güncel Meseleler
ÖZET
Günümüzde 2023-2024 döneminde her alanda alışılagelmişin dışında ciddi gelişmeler meydana gelmekte ve dünya küresel bir dönüşüm noktasında hızla ilerlemektedir. Yaşanan teknolojik gelişmeler, yapay zekanın hızla geliştirilmesi ve artık hayatımızda birçok alanda yer alması, siber gelişmeler, siyasi ve askeri hareketlilikler, iklim değişikliği ve hava olayları, bunun dünyanın önemli deniz geçiş güzergahlarından olan Panama Kanalı’ndaki faaliyetlere etkisi, savaşlar ve yansımaları, küresel enflasyon ve ekonomik krizler, yerel ve küresel çatışmalar, küresel tedarik zincirlerini etkileyen Süveyş Kanalı krizi, Kızıldeniz’de yaşanan denizcilik krizi, Rusya-Ukrayna çatışmasının Karadeniz’de ve dünyada yol açtığı siyasi ve ekonomik sonuçlar, deniz taşımacılığında önemli rota değişiklikleri, karbon salınımına ve vergilendirilmesine ilişkin yasal düzenlemeler, Türkiye’de denizcilik alanında yaşanan gelişmeler, Akdeniz ve Karadeniz’deki denizcilik faaliyetleri ve deniz yetki alanı tartışmaları, Doğu Akdeniz ve uzak doğuda yaşanan gelişmeler sonucu küresel ticari dengelerin değişmesi ve sair birçok güncel olay dünyada yankılarını göstermektedir. Deniz ticareti ve deniz taşımacılığı da yerel ve küresel hareketlerden doğrudan ve dolaylı olarak etkilenmektedir. Son yıllarda yaşanan ve deniz ticaretini damarından etkileyen olayların ekonomik boyutlarının yanında denizcilik faaliyetlerinin güvenliğine yönelik etkileri de bulunmaktadır. Birçok alanda olduğu gibi denizcilik alanında da bir eşiğin ucunda yön tayin edilmeye çalışılmaktadır. Yaşanan olaylar küresel anlamda deniz ticaretinde ithalat ve ihracatta dengelerin değişmesine, yapısal değişikliklere, navlun ve sigorta pazarlarına, denizde rotaların yeniden belirlenmesine, tedarik zincirine, denizcilik ekonomisine, denizde ticari ve insani güvenliğe etki etmektedir. Yaşanan olayların deniz ticaretine yönelik etkilerinin bilinmesi ve tartışılarak öngörülerde bulunulması önem arz etmektedir. Zira deniz ticareti küresel ekonominin can damarıdır. Yaşanan gelişmelerin olumlu ve olumsuz etkileri olsa da fırsatların değerlendirilmesi, ülkemizin denizcilik ülküsü doğrultusunda doğru bir okuma yapılarak gelişime yönelik yol haritası oluşturulması, değişime ayak uydurmak önem arz etmektedir. Çalışmamızda bu gelişmelerin deniz ticareti güvenliği ve ekonomisine yönelik etkileri değerlendirilerek, sonuçlarının ve alternatif yol haritalarının tartışılması amaçlanmaktadır.
Anahtar kelimeler: deniz ticareti, uluslararası ticaret, hukuk, ekonomi, güvenlik.
1. GİRİŞ
Deniz ticareti, uluslararası ticaretin omurgasını oluşturan bir sektördür. Bu sektörün güvenli bir şekilde sürdürülebilir olması hem ekonomik hem de stratejik açıdan hayati öneme sahiptir. Deniz yolları, dünyanın en büyük hacimli ticaret mallarını taşıyan bir lojistik ağı olarak çok sayıda ulus ve sektörü birbirine bağlamaktadır. Ancak, bu kritik altyapı, modern dünya sorunlarından ciddi bir şekilde etkilenmektedir.
Portekiz donanmasından Koramiral José Nuno Chaves 2024 yılının Ekim ayında Yeşil Burun Adaları’nda (Cabo Verde, Praia) gerçekleştirilen Deniz Güvenliği Konferansı’nda “Ancak istikrarlı deniz güvenliğine sahipsek ekonomik kalkınma sağlayabiliriz.“ ifadeleri ile konunun önemini vurgulamıştır. Deniz yolu ticaretinin ülke ekonomilerinin omurgası olduğu düşünüldüğünde denizde güvenliğin ve istikrarın sağlanması sürdürülebilir bir ekonomik gelişmenin başlıca anahtarıdır. Bu yolla, deniz ticaretinin ekonomik boyutu ile güvenlik boyutunun birbiri ile sıkı ilişki içerisinde olduğunu ifade etmek mümkündür. Bunun düzenini sağlamak uluslararası hukuk ve ulusal hukuk sistemleri ile ülkelerin denizcilik faaliyetlerinin birbirine uyumlu olması ile bir noktaya kadar mümkündür. Çünkü hukuk düzenini aşan birtakım olaylar meydana gelebilmektedir. Uluslararası hukukun zaafiyet noktası olan tek bir yaptırım merciinin olmaması buna yol açmaktadır. Bunun kontrolü, telafisi, tazmini ve idaresi ekstra çaba ve irade gerektirmektedir. Korsanlık faaliyetleri, terör, savaşlar, deniz yetki alanı krizleri, teknik ve olağanın dışında gelişen müstakil olaylar denizcilik faaliyetlerini aksatabilmekte, bazense ket vurabilmektedir. Bu tip sorunların kökten çözümü mümkün olmamakla beraber gerekli tedbirlerin alınması ve zararların olabildiğince çabuk ve yeterli şekilde telafi edilmesi önem taşımaktadır.
Deniz ticareti yalnızca bu türden faaliyetlerden etkilenmemekte, ayrıca tek veya çok taraflı ulusal ve uluslararası hukuki düzenlemeler, teknolojik gelişmeler, yeni doğan ihtiyaçlar ve yerel-bölgesel-küresel ekonomik ve siyasi etkilerden de nasibini almaktadır. Birden çok dinamiğin yer aldığı bu silsilede deniz ticaret ekonomisini ve güvenliğini etkileyen sayabildiğimiz ve sayamadığımız başkaca büyük veya küçük etkenler bulunmaktadır. Başta Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) olmak üzere ulusal ve uluslararası aktörler aktif çalışmalarda bulunsa da ticaretin ve teknolojinin hızı bu çabaların önüne geçebilmektedir. Hukukun en önemli dinamiklerinden olan “önleyici hukuk“ ve önleyici siyaset açısından düşünüldüğünde olayların yaşanmadan öngörülerek gerekli tedbirlerin alınması zararı en aza indirecektir. Bu bağlamda çalışmamızda, deniz ticareti güvenliğini ve ekonomisini etkileyen başlıca güncel meseleler ele alınmaktadır.
Anahtar kelimeler: deniz ticareti, uluslararası ticaret, hukuk, ekonomi, güvenlik.
1. GİRİŞ
Deniz ticareti, uluslararası ticaretin omurgasını oluşturan bir sektördür. Bu sektörün güvenli bir şekilde sürdürülebilir olması hem ekonomik hem de stratejik açıdan hayati öneme sahiptir. Deniz yolları, dünyanın en büyük hacimli ticaret mallarını taşıyan bir lojistik ağı olarak çok sayıda ulus ve sektörü birbirine bağlamaktadır. Ancak, bu kritik altyapı, modern dünya sorunlarından ciddi bir şekilde etkilenmektedir.
Portekiz donanmasından Koramiral José Nuno Chaves 2024 yılının Ekim ayında Yeşil Burun Adaları’nda (Cabo Verde, Praia) gerçekleştirilen Deniz Güvenliği Konferansı’nda “Ancak istikrarlı deniz güvenliğine sahipsek ekonomik kalkınma sağlayabiliriz.“ ifadeleri ile konunun önemini vurgulamıştır. Deniz yolu ticaretinin ülke ekonomilerinin omurgası olduğu düşünüldüğünde denizde güvenliğin ve istikrarın sağlanması sürdürülebilir bir ekonomik gelişmenin başlıca anahtarıdır. Bu yolla, deniz ticaretinin ekonomik boyutu ile güvenlik boyutunun birbiri ile sıkı ilişki içerisinde olduğunu ifade etmek mümkündür. Bunun düzenini sağlamak uluslararası hukuk ve ulusal hukuk sistemleri ile ülkelerin denizcilik faaliyetlerinin birbirine uyumlu olması ile bir noktaya kadar mümkündür. Çünkü hukuk düzenini aşan birtakım olaylar meydana gelebilmektedir. Uluslararası hukukun zaafiyet noktası olan tek bir yaptırım merciinin olmaması buna yol açmaktadır. Bunun kontrolü, telafisi, tazmini ve idaresi ekstra çaba ve irade gerektirmektedir. Korsanlık faaliyetleri, terör, savaşlar, deniz yetki alanı krizleri, teknik ve olağanın dışında gelişen müstakil olaylar denizcilik faaliyetlerini aksatabilmekte, bazense ket vurabilmektedir. Bu tip sorunların kökten çözümü mümkün olmamakla beraber gerekli tedbirlerin alınması ve zararların olabildiğince çabuk ve yeterli şekilde telafi edilmesi önem taşımaktadır.
Deniz ticareti yalnızca bu türden faaliyetlerden etkilenmemekte, ayrıca tek veya çok taraflı ulusal ve uluslararası hukuki düzenlemeler, teknolojik gelişmeler, yeni doğan ihtiyaçlar ve yerel-bölgesel-küresel ekonomik ve siyasi etkilerden de nasibini almaktadır. Birden çok dinamiğin yer aldığı bu silsilede deniz ticaret ekonomisini ve güvenliğini etkileyen sayabildiğimiz ve sayamadığımız başkaca büyük veya küçük etkenler bulunmaktadır. Başta Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO) olmak üzere ulusal ve uluslararası aktörler aktif çalışmalarda bulunsa da ticaretin ve teknolojinin hızı bu çabaların önüne geçebilmektedir. Hukukun en önemli dinamiklerinden olan “önleyici hukuk“ ve önleyici siyaset açısından düşünüldüğünde olayların yaşanmadan öngörülerek gerekli tedbirlerin alınması zararı en aza indirecektir. Bu bağlamda çalışmamızda, deniz ticareti güvenliğini ve ekonomisini etkileyen başlıca güncel meseleler ele alınmaktadır.
