Kapitalizmi Öldüren Tekno-feodalizm

"Technofeudalism: What Killed Capitalism" Yunanistan'ın eski Maliye Bakanı Yanis Varoufakis’in son kitabı. Yazar eserinde kapitalizmin sona erdiğini ve yerini “tekno-feodalizmin“ aldığını iddia ediyor. Bu bilgiselde kitabın temel argümanlarına yakından bakalım.
Kapitalizm bitti mi? Varoufakis’e göre evet! Sorun, yapay zekanın gelecekte yapacaklarından çok kapitalizmin kendi eliyle kendini öldürmesi. Kapitalizmin yerine ne geçti? Cloud Capital (Bulut Sermaye) adını verdiği yeni bir yapı.
Varoufakis'e göre kapitalizmin ölümü ironik biçimde sermayenin kendi eliyle gerçekleşti: Sermaye o kadar dominant hale geldi ki "bulut sermaye" adını verdiği toksik bir varyanta dönüşerek kendi konağını - kapitalizmi - öldürdü.
“Bulut sermaye", geleneksel sermayeden farklı olarak üretim yapmıyor. İnsan davranışlarını modifiye eden makineler, sunucu çiftlikleri, yapay zeka algoritmaları ve yazılımlardan oluşuyor. Amazon'un Alexa'sı veya Google Asistan tam da bu işlevi yerine getiriyor.
Bu algoritmalar bizi eğitiyor, bizim üzerimizden öğreniyor ve sonunda bizi şekillendiriyor. Satın almak istediğimizi düşündüğümüz şeyleri doğrudan bize satıyor. Daha da kötüsü, bunu bizim ücretsiz emeğimizle yapıyor!
Klasik feodal sistemde toprak sahipleri köylülerden haraç alırdı. Teknofeodalizmde ise "bulut lordları" (cloudalists) hem geleneksel kapitalistlerden hem de tüm kullanıcılardan veri rantı topluyor.
Varoufakis'e göre sistem bizi "bulut serfleri"ne dönüştürüyor: Yorumlarımız, paylaşımlarımız ve içeriklerimizle ücretsiz olarak bulut sermayesini besliyoruz. Böylece bir "bulut proleterya"sı oluşuyor.
Varoufakis, Amazon’u klasik bir kapitalist işletme olarak görmüyor. Amazon’un sahibi Jeff Bezos, piyasaları yok eden ve “cloud rent“ (bulut rantı) toplayan bir feodal bey gibi davranıyor.
Amazon, alışveriş platformu gibi görünse de aslında bir piyasa değil. Jeff Bezos, algoritmaları sayesinde hem satıcıları hem de alıcıları manipüle ederek %40’a kadar komisyon alıyor. Bu, klasik kapitalist rekabetten tamamen farklı bir model.
2008 krizi sonrası merkez bankalarının bastığı trilyonlarca dolar, bu sistemin finansmanını sağladı. Facebook'un ilk sermayesinin %90'ı bu merkez bankası paralarından geldi.

Çin-ABD arasındaki "Yeni Soğuk Savaş", iki teknofeodal sistem arasındaki çatışmayı yansıtıyor: Biri doların diğeri yuanın hakim olduğu iki ayrı "süper bulut feodal bölgesi" oluşuyor.
Teknofeodalizmde sömürü evrenselleşiyor: Veri ve davranış modifikasyonu yoluyla elde edilen rant, kapitalist artı-değer sömürüsünden çok daha kapsamlı.
Eski kapitalistler "vasal kapitalistler"e dönüşüyor: Amazon'da satış yapan şirketler gibi, platformlara bağımlı hale geliyorlar ve gelirlerinin önemli bir kısmını "bulut rantı" olarak platformlara veriyorlar.
Elektrikli araçlar örneği çarpıcı: Alman otomotiv endüstrisi mekanik mühendisliğe dayalı kârdan, sürücü verilerini toplayan bulut sermayesinin rantına geçiş yapıyor ve bu süreçte gücünü kaybediyor.
Varoufakis'e göre çözüm "bulut isyanı": İşçiler, kullanıcılar ve vasal kapitalistlerin oluşturacağı geniş bir koalisyonla bulut sermayesinin kolektif mülkiyete geçirilmesi gerekiyor.
Varoufakis'in şu çağrısı ironik bir detay: Dünyanın bulut köleleri, bulut proleterleri ve bulut vasalları birleşin! Zihin zincirlerimizden başka kaybedecek bir şeyimiz yok!
Varoufakis, insanlığın bir yol ayrımında olduğunu vurguluyor: Ya Star Trek benzeri bir dünya: Makineler insanların özgürleşmesine ve gelişimine hizmet eder. Ya da Matrix benzeri bir distopya: İnsanlar makinelerin yakıtı haline gelir.
Sonuç olarak Varoufakis teknolojik ilerlemenin insanlığın yararına kullanılması için, önce bulut sermayesinin yarattığı yeni sömürü ve tahakküm biçimlerinin aşılması gerektiğini belirtiyor.
Kitap, teknofeodalizm diye tanımladığı kavramı detaylı bir ekonomi-politik analize tabi tutuyor. İleri sürdüğü bu önemli dönüşümü kavramsallaştırıyor. Post-kapitalist dönemin Das Kapital'i olur mu bilinmez ancak ilgiyi, eleştiriyi ve Türkçe'ye biran önce çevrilmeyi hak eden bir eser. Bir kaç cümle ile eleştirirsek modern kompleks ilişkileri açıklamak için feodalizm analojisine başvurulması bazı riskleri de beraberinde getiriyor.
Ayrıca Marksist analiz metodolojisine fazlaca bağlı kalması, alternatif teorik yaklaşımların sunabileceği içgörüleri de sınırlandırıyor.
Burada gizil bir indirgemeci iştahtan söz edebiliriz. Yani sosyal, kültürel ve insanın faili olduğu politik süreçlerin analize çok dahil edilmediği teknolojik gelişme süreçlerine indirgenen bir çalışma denilebilir.
Önerdiği direniş stratejilerinin pratikte uygulanabilirliği tartışmalı mesela. Bulut serfleri ile bulut vassalları hangi direniş modelinde nasıl bir araya gelebilecekler? Bunun gibi daha birçok soru sorulabilir.
Sonuç olarak, Varoufakis'in eseri bazı metodolojik ve kavramsal sınırlılıklar taşıyor. Ancak bu eleştiriler, eserin günümüz post-kapitalizmini anlamaya yönelik özgün katkısını gölgelemiyor.
Eserin bence en önemli katkısı, belki de yeni sorular sorma ve alternatif düşünme biçimleri geliştirme konusundaki cesareti. Bu açıdan bakıldığında, metodolojik sınırlılıkları, onun entelektüel ve politik zihin açıcı niteliğini zayıflatmıyor.

(X) @drhkorkmaz