Artan jeopolitik gerilimler ve yükselen ekonomik belirsizlik ortamında, her ne kadar hükümetler artık küresel işbirliğinin mutlak faydalarına odaklanmıyor olsa da birbirlerine göre daha az “kazandıkları“ endişesine kapılmaktan geri kalmıyorlar. Göreceli kazançları önceliklendirmek, kaybeden-kaybeden dinamiklerini tetikleyebilir ve işbirliğini tehlikeye atarak, açıkça belirgin olan dezavantajlarına rağmen hala herkesin yararına olan bir işbirliği düzenini zayıflatabilir. Transatlantik ortaklar ve benzer düşünen devletler şimdi zorlu bir denge görevi ile karşı karşıyadır. Bir yandan, çok daha rekabetçi bir jeopolitik ortama hazırlıklı olmaları gerekiyor, burada göreceli kazançlar düşüncesi kaçınılmazdır. Diğer yandan, daha kapsayıcı küresel büyüme ve baskın küresel sorunlara çözüm bulunabilmesi için olmazsa olmaz olan pozitif topyekûn işbirliğini canlandırmaları gerekiyor.
Soğuk Savaş'ın sona erdiği Zeitenwende sonrası dönem, tam anlamıyla bir başarı hikayesiydi. Büyük güç savaşının riski uzak görünüyordu, çok taraflı işbirliği gelişiyordu, demokrasi ve insan hakları yayılıyordu ve küresel yoksulluk azalıyordu. Ortaya çıkan açık, kurallara dayalı uluslararası düzen, küresel refahın "pastasının" önemli ölçüde büyümesine izin verdi. Ancak, günümüz Zeitenwendesi, erken Soğuk Savaş sonrası dönemin iyimserliğini geride bırakarak farklı bir yöne işaret ediyor. Artan jeopolitik rekabet ve küresel ekonomik durgunluk ortamında, transatlantik topluluğun önemli aktörleri, güçlü otoritelerde ve sözde Küresel Güney'deki bazı aktörler, uluslararası düzenin mutlak faydalarının eşitsiz bir şekilde dağıldığına inandıkları için memnuniyetsizlik duymaya başladılar. Birçok gelişmekte olan ülkenin perspektifinden, uluslararası düzen tüm ülkelerin yararı kisvesi altında verdiği “pastayı büyütme“ sözünü hiçbir zaman yerine getirmedi. Liberal ekonomik düzenin belki de en büyük yararlanıcısı olan Çin ve diğer otokrat meydan okuyucular, Amerika Birleşik Devletleri'nin meşru hedeflerini kısıtladığını düşünüyor ve pastanın daha büyük bir payını güçlü bir şekilde talep ediyorlar. Ve hatta düzenin geleneksel bekçileri bile artık memnun değiller, çünkü kendi paylarının küçüldüğünü görüyorlar. Aslında, Münih Güvenlik Endeksi 2024 için anket yapılan tüm G7 ülkelerindeki insanlar, Çin ve Küresel Güney'den diğer güçlerin önümüzdeki on yıl içinde çok daha güçlü olacağını beklerken, kendi ülkelerinin duraklayacağını veya gerileyeceğini öngörüyor. Birçok devlet, başkalarına göre başarısını tanımladıkça, göreceli kazanç düşüncesi, refah kayıpları ve artan jeopolitik gerilimlerin tehdidi altında olan bir kısır döngü açığa çıkma tehlikesiyle karşı karşıya. Ortaya çıkan kaybeden-kaybeden dinamikleri, birçok politika alanında zaten gelişiyor ve çeşitli bölgeleri sarmalamaya başlıyor.
En ekstrem senaryoda, “göreceli kazanç“ durumu zaman içinde ‘sıfır toplam’a dönüşür – yani birinin kazanması için başkasının kaybetmesi gerekir. Bu düşünce biçimi, en çok otokrasilerin kendi çıkarları için yaptıkları “etki alanı“ arayışlarında belirgin hale gelir. Doğu Avrupa'da, Moskova'nın imparatorluk hırsları zaten savaşa neden oldu ve yakın gelecekte işbirliği temelli bir güvenlik düzenine dair tüm öngörüleri zayıflattı. Sonuç, bağımsız bir ülke olarak varlığı tehlikede olan Ukrayna'nın en çok potansiyel kayba sahip olduğu bir kaybeden-kaybeden durumudur. Aynı şekilde Putin'in savaşı Rus nüfusunu da büyük ölçüde etkilemektedir. Avrupalılar artık barışın getirdiği kazancı elde edemiyorlar ve kendi savunmalarına ve Ukrayna'ya destek için daha fazla harcama yapmak zorunda kalıyorlar.
Pek çok gözlemci, farklı düzen vizyonlarının giderek sıfır toplamlı bir şekilde çatıştığı Hint-Pasifik bölgesinde de benzer bir şiddet artışından korkuyor. Çin'in deniz çevresini askeri açıdan güçlendirmesi, Doğu Asya'yı özel etki alanına dönüştürmeye çalıştığı yönündeki korkuları zaten artırıyor. Sonuç olarak, bölgedeki birçok ülke ABD ile daha yakın güvenlik bağları arayışında ve ekonomik bağımlılıklarını Çin üzerinde azaltmaya çalışmaktadır. Ancak Çin ile kesin bir şekilde azalan işbirliği, hem bu ülkeleri hem de Pekin'i olumsuz etkilemektedir. Dahası, bölgedeki büyük güç rekabeti tırmanırsa, herkes kaybeder.
Orta Doğu'da şiddetin artmasıyla herkes kaybediyor. Hamas'ın gerçekleştirdiği terörist saldırılar, İsrail'de büyük acıya neden oldu ve ülkenin güven duygusuna büyük bir darbe vurdu. İsrail'in verdiği yanıt, Gazze'yi umutsuzluğa sürükledi; yüksek sivil kayıplar, tahrip edilmiş altyapı ve insani yardımların gerekliliği. Savaş ayrıca bölgesel uzlaşmanın ivme kazandığı ve bölgesel güçler arasında sıfır toplam zihniyetlerin değişmeye başladığı bir dönemi bozabilir. En kötü durumda, savaş daha da yayılabilir ve İran destekli aktörler bir yangını ateşleme tehdidi oluşturabilir.
Sahel bölgesinde, bir dizi darbe, kaybeden-kaybeden dinamikleri daha da karmaşık hale getirmiştir. Burkina Faso, Mali ve Nijer'de, askeri cuntaların son zamanlarda iktidarı ele geçirdiği yerlerde, Avrupa ve ABD, kalkınma, demokrasi ve iyi yönetişimi teşvik etme, terörizmle mücadele ve göçü yönetme konularında ortaklarını kaybetmiştir. Sahel halkları, sırasıyla, barış ve demokratik ilerleme şansını kaybetmektedir. Aynı zamanda Sudan'da, 2021 darbesini takip eden ölümcül iktidar mücadelesi devasa bir insani krize neden olmuştur.
Jeopolitik gerilimler aynı zamanda küreselleşmeyi de dönüştürüyor. Dünya genelinde devletler, karşılıklı kazançları maksimize etmek yerine zorlamaya karşı ekonomik güvenliği daha fazla önemsiyor ve öncelik veriyor. Sonuç olarak, sermaye ve ticaret jeopolitik çizgiler boyunca parçalanmaya başlamıştır. Ekonomik ilişkilerde "riskten arındırma", zayıflıkları azaltabilir ve böylece rakipler arasındaki çatışma potansiyelini azaltabilir. Ancak dünya ekonomisinin parçalanması, özellikle düşük gelirli ülkeler için önemli maliyetleri de içerebilir.
İklim politikası, herkesin işbirliğinden faydalandığı özünde olumlu toplam alan olmasına rağmen, jeopolitik gerilimlere bulaşma riski taşımaktadır. İklim, ekonomik ve jeopolitik hedefler giderek uyumlu hale gelse de, yeşil teknolojilerin yaygınlaştırılması ve net sıfıra ilerleme, Çin ve ABD arasındaki gerilimler, transatlantik ticaret ve teşvik kuralları üzerindeki anlaşmazlıklar ve düşük ve yüksek gelirli ülkeler arasındaki bölünmeler, yeterli iklim finansmanı konusundaki anlaşmazlıklar gibi faktörler nedeniyle engellenebilir.
Uzun süredir küresel refahın bir itici gücü olan teknolojik ilerleme, giderek daha fazla rakipler tarafından enstrümantalize edilmektedir. Çin, ABD ve diğerleri, yarıiletkenler ve yapay zeka gibi stratejik teknolojilerde hakim olmak istemektedir. Bunu yaparken, teknoloji sektörünü parçalayacaklarını ve yanlışlıkla ortaya çıkacak refah kayıplarını kabul etmektedirler. Yapay zeka ve veri güvenliği konusunda ihtiyaç duyulan küresel düzenlemeler, teknolojinin güvenliği konusundaki endişelerin kurbanı olma riskiyle karşı karşıyadır.
Açık ve kurallara dayalı uluslararası düzenin vaat ettiği karşılıklı faydaları daha iyi sağlamak yerine, uluslararası toplum şu anda tam tersi yönde hareket ediyor. Transatlantik ortaklar ve benzer düşünen devletler böylece zorlu bir dengeleme eylemi ile karşı karşıyadır. Savunma ve güvenliğe yatırım yapmak zorundalar, ancak karşılıklı faydaların peşinden koşmayı politik olarak uyumlu devletlerle tercihen sınırlamak gerekiyor; ancak bu, eşitsiz kazançlar konusundaki korkuların giderek daha fazla derinleştiriyor ve olumlu topyekun işbirliğinin giderek daha az devletle sınırlı kaldığı bir kısır döngüye yol açma tehlikesi yaratıyor. En önemlisi, yapılan ve yapılacak düzeltmeler ve düzenlemelerin transatlantik ülkelerinin Güney Yarıküre ülkeleri ile daha güçlü ortaklıklar kurma çabasını körüklemesine izin vermemeli; mevcut düzeni daha geniş küresel nüfusun lehine olacak şekilde ortaklaşa inşa etme çabalarını zayıflatmamalıdır. Ancak bunu söylemesi kolay. Bu nedenle, daha fazla ülkenin kaybeden-kaybeden durumunda olma riskiyle karşı karşıya olduğu doğrudur: ve bu artık kimin daha fazla kazandığı değil, sadece kimin daha az kaybettiğiyle ilgilidir.
(Münih Güvenlik Konferansı tarafından yayımlanan Kaybet - Kaybet başlıklı raporun Yönetici Özeti bölümünün çevirisidir.)
Çeviren: Zeki AYDIN
Soğuk Savaş'ın sona erdiği Zeitenwende sonrası dönem, tam anlamıyla bir başarı hikayesiydi. Büyük güç savaşının riski uzak görünüyordu, çok taraflı işbirliği gelişiyordu, demokrasi ve insan hakları yayılıyordu ve küresel yoksulluk azalıyordu. Ortaya çıkan açık, kurallara dayalı uluslararası düzen, küresel refahın "pastasının" önemli ölçüde büyümesine izin verdi. Ancak, günümüz Zeitenwendesi, erken Soğuk Savaş sonrası dönemin iyimserliğini geride bırakarak farklı bir yöne işaret ediyor. Artan jeopolitik rekabet ve küresel ekonomik durgunluk ortamında, transatlantik topluluğun önemli aktörleri, güçlü otoritelerde ve sözde Küresel Güney'deki bazı aktörler, uluslararası düzenin mutlak faydalarının eşitsiz bir şekilde dağıldığına inandıkları için memnuniyetsizlik duymaya başladılar. Birçok gelişmekte olan ülkenin perspektifinden, uluslararası düzen tüm ülkelerin yararı kisvesi altında verdiği “pastayı büyütme“ sözünü hiçbir zaman yerine getirmedi. Liberal ekonomik düzenin belki de en büyük yararlanıcısı olan Çin ve diğer otokrat meydan okuyucular, Amerika Birleşik Devletleri'nin meşru hedeflerini kısıtladığını düşünüyor ve pastanın daha büyük bir payını güçlü bir şekilde talep ediyorlar. Ve hatta düzenin geleneksel bekçileri bile artık memnun değiller, çünkü kendi paylarının küçüldüğünü görüyorlar. Aslında, Münih Güvenlik Endeksi 2024 için anket yapılan tüm G7 ülkelerindeki insanlar, Çin ve Küresel Güney'den diğer güçlerin önümüzdeki on yıl içinde çok daha güçlü olacağını beklerken, kendi ülkelerinin duraklayacağını veya gerileyeceğini öngörüyor. Birçok devlet, başkalarına göre başarısını tanımladıkça, göreceli kazanç düşüncesi, refah kayıpları ve artan jeopolitik gerilimlerin tehdidi altında olan bir kısır döngü açığa çıkma tehlikesiyle karşı karşıya. Ortaya çıkan kaybeden-kaybeden dinamikleri, birçok politika alanında zaten gelişiyor ve çeşitli bölgeleri sarmalamaya başlıyor.
En ekstrem senaryoda, “göreceli kazanç“ durumu zaman içinde ‘sıfır toplam’a dönüşür – yani birinin kazanması için başkasının kaybetmesi gerekir. Bu düşünce biçimi, en çok otokrasilerin kendi çıkarları için yaptıkları “etki alanı“ arayışlarında belirgin hale gelir. Doğu Avrupa'da, Moskova'nın imparatorluk hırsları zaten savaşa neden oldu ve yakın gelecekte işbirliği temelli bir güvenlik düzenine dair tüm öngörüleri zayıflattı. Sonuç, bağımsız bir ülke olarak varlığı tehlikede olan Ukrayna'nın en çok potansiyel kayba sahip olduğu bir kaybeden-kaybeden durumudur. Aynı şekilde Putin'in savaşı Rus nüfusunu da büyük ölçüde etkilemektedir. Avrupalılar artık barışın getirdiği kazancı elde edemiyorlar ve kendi savunmalarına ve Ukrayna'ya destek için daha fazla harcama yapmak zorunda kalıyorlar.
Pek çok gözlemci, farklı düzen vizyonlarının giderek sıfır toplamlı bir şekilde çatıştığı Hint-Pasifik bölgesinde de benzer bir şiddet artışından korkuyor. Çin'in deniz çevresini askeri açıdan güçlendirmesi, Doğu Asya'yı özel etki alanına dönüştürmeye çalıştığı yönündeki korkuları zaten artırıyor. Sonuç olarak, bölgedeki birçok ülke ABD ile daha yakın güvenlik bağları arayışında ve ekonomik bağımlılıklarını Çin üzerinde azaltmaya çalışmaktadır. Ancak Çin ile kesin bir şekilde azalan işbirliği, hem bu ülkeleri hem de Pekin'i olumsuz etkilemektedir. Dahası, bölgedeki büyük güç rekabeti tırmanırsa, herkes kaybeder.
Orta Doğu'da şiddetin artmasıyla herkes kaybediyor. Hamas'ın gerçekleştirdiği terörist saldırılar, İsrail'de büyük acıya neden oldu ve ülkenin güven duygusuna büyük bir darbe vurdu. İsrail'in verdiği yanıt, Gazze'yi umutsuzluğa sürükledi; yüksek sivil kayıplar, tahrip edilmiş altyapı ve insani yardımların gerekliliği. Savaş ayrıca bölgesel uzlaşmanın ivme kazandığı ve bölgesel güçler arasında sıfır toplam zihniyetlerin değişmeye başladığı bir dönemi bozabilir. En kötü durumda, savaş daha da yayılabilir ve İran destekli aktörler bir yangını ateşleme tehdidi oluşturabilir.
Sahel bölgesinde, bir dizi darbe, kaybeden-kaybeden dinamikleri daha da karmaşık hale getirmiştir. Burkina Faso, Mali ve Nijer'de, askeri cuntaların son zamanlarda iktidarı ele geçirdiği yerlerde, Avrupa ve ABD, kalkınma, demokrasi ve iyi yönetişimi teşvik etme, terörizmle mücadele ve göçü yönetme konularında ortaklarını kaybetmiştir. Sahel halkları, sırasıyla, barış ve demokratik ilerleme şansını kaybetmektedir. Aynı zamanda Sudan'da, 2021 darbesini takip eden ölümcül iktidar mücadelesi devasa bir insani krize neden olmuştur.
Jeopolitik gerilimler aynı zamanda küreselleşmeyi de dönüştürüyor. Dünya genelinde devletler, karşılıklı kazançları maksimize etmek yerine zorlamaya karşı ekonomik güvenliği daha fazla önemsiyor ve öncelik veriyor. Sonuç olarak, sermaye ve ticaret jeopolitik çizgiler boyunca parçalanmaya başlamıştır. Ekonomik ilişkilerde "riskten arındırma", zayıflıkları azaltabilir ve böylece rakipler arasındaki çatışma potansiyelini azaltabilir. Ancak dünya ekonomisinin parçalanması, özellikle düşük gelirli ülkeler için önemli maliyetleri de içerebilir.
İklim politikası, herkesin işbirliğinden faydalandığı özünde olumlu toplam alan olmasına rağmen, jeopolitik gerilimlere bulaşma riski taşımaktadır. İklim, ekonomik ve jeopolitik hedefler giderek uyumlu hale gelse de, yeşil teknolojilerin yaygınlaştırılması ve net sıfıra ilerleme, Çin ve ABD arasındaki gerilimler, transatlantik ticaret ve teşvik kuralları üzerindeki anlaşmazlıklar ve düşük ve yüksek gelirli ülkeler arasındaki bölünmeler, yeterli iklim finansmanı konusundaki anlaşmazlıklar gibi faktörler nedeniyle engellenebilir.
Uzun süredir küresel refahın bir itici gücü olan teknolojik ilerleme, giderek daha fazla rakipler tarafından enstrümantalize edilmektedir. Çin, ABD ve diğerleri, yarıiletkenler ve yapay zeka gibi stratejik teknolojilerde hakim olmak istemektedir. Bunu yaparken, teknoloji sektörünü parçalayacaklarını ve yanlışlıkla ortaya çıkacak refah kayıplarını kabul etmektedirler. Yapay zeka ve veri güvenliği konusunda ihtiyaç duyulan küresel düzenlemeler, teknolojinin güvenliği konusundaki endişelerin kurbanı olma riskiyle karşı karşıyadır.
Açık ve kurallara dayalı uluslararası düzenin vaat ettiği karşılıklı faydaları daha iyi sağlamak yerine, uluslararası toplum şu anda tam tersi yönde hareket ediyor. Transatlantik ortaklar ve benzer düşünen devletler böylece zorlu bir dengeleme eylemi ile karşı karşıyadır. Savunma ve güvenliğe yatırım yapmak zorundalar, ancak karşılıklı faydaların peşinden koşmayı politik olarak uyumlu devletlerle tercihen sınırlamak gerekiyor; ancak bu, eşitsiz kazançlar konusundaki korkuların giderek daha fazla derinleştiriyor ve olumlu topyekun işbirliğinin giderek daha az devletle sınırlı kaldığı bir kısır döngüye yol açma tehlikesi yaratıyor. En önemlisi, yapılan ve yapılacak düzeltmeler ve düzenlemelerin transatlantik ülkelerinin Güney Yarıküre ülkeleri ile daha güçlü ortaklıklar kurma çabasını körüklemesine izin vermemeli; mevcut düzeni daha geniş küresel nüfusun lehine olacak şekilde ortaklaşa inşa etme çabalarını zayıflatmamalıdır. Ancak bunu söylemesi kolay. Bu nedenle, daha fazla ülkenin kaybeden-kaybeden durumunda olma riskiyle karşı karşıya olduğu doğrudur: ve bu artık kimin daha fazla kazandığı değil, sadece kimin daha az kaybettiğiyle ilgilidir.
(Münih Güvenlik Konferansı tarafından yayımlanan Kaybet - Kaybet başlıklı raporun Yönetici Özeti bölümünün çevirisidir.)
Çeviren: Zeki AYDIN
