Örnek Şahsiyet Hz. Muhammed Azerbaycan Edebiyatında

Tüm Müslümanlar gibi Azerbaycan Türkleri için de Allah’tan sonra en kutsal varlık, Yüce Yaradan’ın “Habibim“ (sevgilim) olarak hitap ettiği, âlemlere rahmet olan Hz. Muhammed’dir. Azerbaycan yazılı edebiyatında peygamber efendimizin ismi geçen ilk eser, Oğuz Türklerin ortak edebi abidesi olan “Kitab-i Dedem Korkut“tur. “Resul aleyhisselâm zamanına yakın Bayat boyundan Korkut Ata dirler bir er koptu,“ sözleri ile başlayan bu abidenin on iki boyunun on biri “Günahunuzı adı görklü Muhammed Mustafa yüzi suyına bağışlasun“, “Günahunuzı adı görklü Muhammed Mustafa’ya bağışlasun“, “Günahunuzı adı görklü Muhammed Mustafa hürmetine bağışlasun“, “Günahunuz yüce Muhammed Mustafa hürmetine bağışlansun“, “Günahlarınızı Habib hürmetine bağışlasun Allah“ duaları ile sonlanıyor. Kitab-i Dedem Korkut’ta “Muhammed’in dini aşkına kılıç urdum“ diyen Kazan Han gibi diğer oğuz erlerinin de savaşlarını çoğu zaman İslam dini ve onun peygamberi Hz. Muhammed uğruna yaptıklarını görüyoruz. Abidenin bir boyunda savaş öncesi düşmene karşı saldırıya hazırlaşan oğuz yiğitlerinin “arı sudan abdest alıp, iki rekât namaz kılıp, adı görklü Muhammed’e salâvat getirdikleri“ yazılıyor. Kitapta İslam peygamberine oğuzların içten sevgisi İslam’la şereflenen Türklerin bu dine derinden bağlandıklarının delilidir(1).

 

Nizami Gencevi, Fazlullah Neimi, Essar Tebrizi, İmadeddin Nesimi, Muhammed Fuzuli, Şah İsmail Hatayi gibi Azerbaycan klasik şairleri cemi-i enbiya hatmi, nur-i hüda, mürşid-i kamil, ehl-i aman, bedr-i düça, kerim-i evliya vs. isimleri ile andıkları, seçilmiş elçi, beşerin en değerlisi, aklın sultanı, ilmin şehri, kırık kalplerin, muhtaçların penahı, hasta gönülleri merhemi, yetimlerin dostu, kibirlilerin düşmanı, suçları bağışlayan, adaletli olarak tanımladıkları ebedi saadet rehberi Hazret-i Peygamberimizin değerli haslet ve faziletlerini överek, tüm insanlığa örnek olacak şahsiyet gibi vasıflandırıyorlar.

Nizami Gencevi’nin “Hamse“sinde bulunan mesnevilerin her birinde Peygamber efendimizi öven naatlar vardır. “Hamse“nin ilk mesnevisi olan “Sırlar Hazinesi“nde sonuncu peygamberin övgüsüne Nizami şu beyitlerle başlıyor:
 

Varlığın levhasına ilk söz yazanda kalem, -

Ahmed’in “elif“ini yazıptır onda kalem.

“Elif“ “ha“yı mülküne hâkim edenden beri,

“Dal“ onun gerdanlığı, “mim“ de ki bir kemeri.

Bu kemer, gerdanlığı edip cemal sahibi,

Saadet dünyasında olup kemal sahibi…

Peygamberlik bayrağı göklere kalkan vade

Sonuncu peygamberlik verildi Muhammed’e…

Dünyanın küpesidir adındaki her bir “mim“,

Her iki cihanı da edip kendine teslim.(2)
 

Şair Hz. Muhammed’in en güzel ahlaki özelliklerini: ahde vefakârlığını, kibirden uzak olmasını, şu beyitlerle ifade ediyor:
 

Sadakatte, vefada “elif’ gördüler onu,

Peygamberliğin başı, peygamberliğin sonu!

Cihana baş eğmeyen kâmil kişi olsa da,

Övünmekten, kibirden uzak gezdi dünyada.(3)
 

Allahü teâlâ, yalnız Allah’a kulluk etmek, аtа-аnаyа saygı göstermek, akrabanın, yolcunun, fakirin hakkını vermek, cimri ve israfçı olmamak, zinaya yakınlaşmamak, haksız yere cana kıymamak, yetim malına dokunmamak, vade amel etmek, alış-verişi doğru yapmak, kibirli olmamak, gıybet etmemek, ilim öğrenmek, insanlarla yardımlaşmak gibi ahlak ve edep ölçütlerini(4) Hz.Muhammed’in elçiliği ve örneği ile insanlığa göstermiştir:
 

Şan-şöhret buldu “edep“, gelende onun sesi,

Felekler, Kehkeşanlar - kemerinin düğmesi.

Onun harem evinde perdecidir huriler,

Yüreğinden su içir ismet, liyakat, hüner.

Siler günahı gözden türbesini ziyaret,

Haraç aldı Mekke’den onun düştüğü gurbet.

Susması gönüllere ışık salan zariflik,

Kusurlara od vurur ondaki aşk, ariflik…

İnsanlığın en büyük başçısı, hayırhahı,

Ağır başlı, vakarlı, çevik yürüyüşlü dahi!

Odur ezel dersini ebedecen okuyan,

Canını çıra edip, Tanrı nurunu yayan.(5)

-----------------------------------------------------