ÖZET
İçinde bulunduğumuz çağda, teknolojinin gelişmesi neredeyse her alanda daha önce görülmemiş değişikliklere ve gelişmelere yol açmıştır. Denizcilik faaliyetleri de teknolojik gelişmelerden etkilenmektedir. Otonom gemilerin geliştirilmesiyle birlikte kullanımına yönelik test aşamaları hızlanmaktadır. Sadece askeri veya deneysel değil, sivil taşımacılıkta da otonom araçların kullanılması gündem konusudur. Uluslararası Denizcilik Örgütü (International Maritime Organization - IMO) bu konuda etkin şekilde çalışmalarını sürdürmektedir.[1] IMO, uluslararası yasal mevzuatın noksanlarını tespit ederek geliştirilmesi yönünde çalışmaktadır.[2] IMO’nun tanımına göre insan unsurunun dahil olduğu ve olmadığı otonom gemiler 4 türde sınıflandırılmaktadır.
Yasal mevzuata ilişkin çalışmalar devam ederken otonom gemilerin kullanımına yönelik testler hızlanmaktadır. Birçok ülke otonom gemilerin geliştirilmesi için çalışmaktadır. Dünya çapında binden (1000) fazla otonom geminin elli üçten (53) fazla organizasyon tarafından işletildiği bilinmektedir. Mayıs 2022’de Japonya’da Tokyo Körfezi’nde dünyanın ilk otonom ticari gemisi 500 deniz mili (yaklaşık 1000 km) rotasını olası kazalardan yapay zeka ile kaçınarak başarılı şekilde tamamlamıştır. Norveç’te elektrikli ilk sıfır emisyonlu çevre dostu otonom kargo gemisi Yara Birkeland Kasım 2021’de ilk seferini gerçekleştirmiştir. Finlandiya, Çin, Belçika, İspanya, ABD gibi ülkeler de otonom gemi çalışmaları sürdürmektedir. Otonom gemilerin kullanımı güvenlik, maddi-parasal tasarruf, çevrenin korunması ve birçok konuda avantajlı olsa da riskleri de beraberinde getirmektedir.
Otonom gemilere ilişkin sorumluluk ve sigorta hukuku konularında mevcut yasal mevzuat sorunlara yol açmakta ve yetersiz kalmaktadır. Dolayısıyla, otonom araçların sigortalanması hususu yakın gelecek için önem taşımakta ve bugünün sigorta problemini oluşturmaktadır. Her ne kadar otonom gemilerle ilgili risklerin üstlenilmesi kârlılık potansiyeli gösterse de sigortacılar açısından bu konuya ihtiyatlı yaklaşılmaktadır.
Otonom gemilerin sigortalanmasında en başta denize elverişlilik sorunu, sorumluluk rejimi, sigortanın zorunlu veya isteğe bağlı olup olmaması, riskin belirlenmesi, deniz kazaları, siber riskin artışı, yapay zeka, belirsiz riskler, insan unsurunun yetersiz ya da hiç olmaması, prim ve tazminatın durumu, sigortalanabilir menfaatin belirlenmesi ve kapsamı, mevcut yasal mevzuatın yeterliliği gibi sorunlar bulunmaktadır.
Tebliğimizde, otonom gemilerin kullanımı ve güncel gelişmeler aktarılarak sigortacılık yönünden güncel sorunlar ulusal ve uluslararası mevzuat ile sigortacılık sektörü açısından ele alınacaktır.
1. GİRİŞ
Teknolojik gelişmelerin son yıllarda hız kazanması birçok alanda etkisini göstermektedir. Denizcilik faaliyetleri her zaman olduğu gibi teknolojik gelişmelerin getirdiklerinden faydalanmaktadır. Yapay zekanın öneminin artması ve teknolojik altyapıların yapay zeka temelinde dönüşüm geçirmesi hava ve kara araçlarının olduğu kadar denizcilik faaliyetlerinde kullanılan araçların da değişmesine ve dönüşmesine yol açmaktadır.
Deniz taşımacılığında kullanılan gemilerin teknolojiye uyumu ile otonom gemiler geliştirilmeye çalışılmaktadır. Birçok ülkenin ve kurumun otonom gemilerin geliştirilmesinde teknik ve hukuki çabaları sürmektedir. Teknolojinin hızlı dönüşüm geçirmesi ve sağladığı faydalar sebebiyle yakın gelecekte otonom gemilerin denizcilik faaliyetlerinde kullanımının artması beklenmektedir. Sektörel talep ve çabalar bu yöndedir.
Otonom gemilerin kullanımı güvenlik, maddi-parasal tasarruf, çevrenin korunması ve birçok konuda avantajlı olsa da riskleri de beraberinde getirmektedir.[3] Önemle belirtmek gerekir ki, otonom gemilere ilişkin risklerin en yenilerinden biri yapay zeka özellikli teknoloji barındırmasıdır. Yeni olmakla birlikte büyük öneme sahiptir. Zira, yapay zeka temelinde bir sorumluluk rejimi ulusal veya uluslararası hukuklarda bulunmamaktadır. Mevcut durumda yürürlükteki sorumluluk rejimleri yapay zekadan kaynaklanan zararlara ilişkin tazmin talepleri hâlinde kıyasen uygulanmaktadır. Bu durum, yapay zekanın kendine has özerklik ve kara kutu etkisi sebebiyle hukuki talepler bakımından yetersizdir. Bu nedenle, otonom gemilere ilişkin sorumluluk ve sigorta hususları çözümlenirken yapay zekaya dayalı ürün ve hizmetlerden kaynaklanabilecek zararlara ilişkin sorumluluk rejimini de takip etmek önem arz etmektedir.
* Doktora Adayı/Avukat, Ankara Üniversitesi, Gürler L/LC Hukuk & Danışmanlık, ORCID: 0000-0002-7585-3417, E-Posta: av.emregurler@gmail.com, hegurler@ankara.edu.tr
[1] Autonomous Shipping Web Page / International Maritime Organization Website, https://www.imo.org/en/MediaCentre/HotTopics/Pages/Autonomous-shipping.aspx
[2] IMO, Maritime Safety Committee (MSC), 101 session, 5-14 June 2019, https://www.imo.org/en/MediaCentre/MeetingSummaries/Pages/MSC-101st-session.aspx
[3] Mustafa Burak Nalbant, “Uluslararası Taşımacılık Sözleşmeleri Açısından İnsansız Gemilerde Denize Elverişliliğe Genel Bir Bakış“, Adalet Dergisi, Cilt 1, Sayı 66, 2021, s. 424 vd.
![Yıkıcı İnovasyon Blokzincir Teknolojisi | [ BRAINS² Türkiye* Uygulama Programı ]](/Files/Etkinlik/File/Afis/etkinlik-listesi.jpg "Yıkıcı İnovasyon Blokzincir Teknolojisi | [ BRAINS² Türkiye* Uygulama Programı ]")
