Amerikan Dış Politikasında bölgesel Ekosistemlerin Nasıl Ele Alındığına Dair Bir Vaka Çalışması: Eksen Ülkeler Tezi

Makale

Soğuk Savaş’ın ABD’nin dünyanın tek süper güç olarak kalmasıyla sonuçlanmasının ardından Amerikan dış politikasının 1991 sonrası dünyada nasıl yürütülmesi gerektiğine dair çok sayıda tartışma ortaya çıkmıştır....

Hasan Deniz PEKŞEN
Dr. Öğretim Üyesi
İstanbul Okan Üniversitesi, Uluslararası İlişkiler Bölümü

ÖZET

Soğuk Savaş’ın ABD’nin dünyanın tek süper güç olarak kalmasıyla sonuçlanmasının ardından Amerikan dış politikasının 1991 sonrası dünyada nasıl yürütülmesi gerektiğine dair çok sayıda tartışma ortaya çıkmıştır. Dış politikada çok taraflılığa mı tek taraflılığa mı ağırlık verilmesi gerektiği, askeri gücün ne şekilde işlevselleştirilmesi gerektiği, ortaya çıkması muhtemel yeni tehditlerin ne olduğu ve çözüm için hangi dış politika angajmanlarına girilmesi gerektiği gibi sorular Amerikan dış politikasının önemli belirleyicileri arasına girmiştir. Bölgesel politikaların Soğuk Savaş sonrası yeniden düzenlenmesi de işte bu ortamda, küresel Amerikan liderliğinin nasıl entegre edileceği konsepti üzerinden şekillendi. Bu nedenle söz konusu politikaların oluşturulma süreci içerisinde Amerikan dış politikasına dair çizilen vizyonlar, bu sürecin nasıl entegre edileceğine dair fikirler veren anahtarlar durumundadır. Bu vizyonlar arasındaki bir kuram olan Eksen Ülkeler tezi, bölgesel özellikleri öne çıkaran bir Amerikan dış politika vizyonu sunması açısından günümüzde de incelenmeye değer bir nitelik arz etmiştir. Bu kuram dâhilinde küresel düzeyde tanımlanan Amerikan çıkarlarının gerçekleştirilmesi için işbirliği süreçlerini/zincirlerini tetikleyecek dokuz ülke belirlenmekte, bu ülkelerin birer eksen/partner olmasını sağlayan özellikler ve ülkelerin işlevli bir eksen haline gelmesi için yapılması gerekenler ele alınmaktadır. Bu doğrultuda dokuz ülke ayrıntılı olarak incelenmekte ve gerek bu ülkelerin çevrelerinde etki yapacak güceulaşmaları için yapılmaları gerekenler ve ülkelerin riskleri, gerekse ABD’nin bu ülkelerle hangi konularda iş birliği yapabileceği ve bunun sonucunda elde edecekleri açıklanmıştır. Bu çalışmanın incelenmesi sonucunda, Soğuk Savaş sonrası dönemde Amerikan dış politikasının klasik bir dış politika üretim sürecinden farklılaştığı değerlendirilmiştir. Buna göre bölgesel gerçeklikler çerçevesinde ulusal çıkarları gerçekleştirmeye dayalı bir dış politika anlayışından, küresel liderliğin karşılaşması muhtemel sorunların çözümünde bölgesel araçların kullanımı anlayışına geçildiği değerlendirilmiştir. Nitekim eksen ülkeler de bölgesel partnerler olarak öne çıkmaktan ziyade, küresel liderliği bölgesel ekosistemlerine uyumlaştıran araçlar olarak öne çıkmaktadır.

Anahtar Kelimeler: Amerikan Dış Politikası, Eksen Ülkeler, Bölgesel Ekosistemler, Türkiye


1. GİRİŞ

Eksen Ülkeler çalışması ilk olarak 1996 yılında, Yale Üniversitesi tarih profesörlerinden olan Paul KENNEDY, John Hopkins Üniversitesi profesörlerinden olan Robert CHASE ve yazıldığı dönemde Yale Üniversitesi doktora öğrencilerinden olan Emily HILL tarafından makale olarak yazılmıştır. Bu makalenin Foreign Affairs dergisinde yayınlanmasının ardından büyük ilgi uyandırmasıyla beraber araştırma konusu başka akademisyenlerin de katılımıyla genişletilmiş ve böylece makale bir kitap haline gelmiştir. Gerek makalenin ABD dış politikasında önemli bir yere sahip olan CFR’ın yayın organı olan Foreign Affairs’te yayınlanmasıyla, gerekse kapsamının genişletilerek geniş bir çevreden destek almasıyla tez, Soğuk Savaş sonrası teorileri arasında önemli bir yere sahip olmuştur.

Bu tezin ve amaçlarının tam olarak anlaşılması için Soğuk Savaş’ın ABD lehine sonuçlanması ile başlayan, zamanla ABD’nin süper gücüne dayanarak dünyada kendi liderliğinde kurmayı tahayyül ettiği tek kutuplu bir yapıya yönelik olarak hazırlanan çalışmalar bütününün de göz önüne alınması gerekmektedir. Bu evrimi açıklaması bakımından Soğuk Savaş’ın hemen sonrasında yazılan teorilere bakacak olursak Tarihin Sonu tezinde1 ABD’nin önderliği ve hamiliğinde küreselleştiği kabul edilen Batı tarzı bir liberal demokrasi-Pazar ekonomisi modelinin/tezinin Hegelci anlamı ile antitezi olan sosyalizm ideolojisi ile bir sentez oluşturmadan tek başına kaldığı savunulmuştur.2 Böylece bu tez ile Hegelci anlamı ile tarihin sonlandığı tezi öne sürülecektir. Bu tezin bir diğer özelliği, alternatifsiz bir yumuşak güç modelinin alternatifsiz bir sert güç ile birleştiğine inanılan ABD’nin süper güç niteliğinin de dünyaya duyurulmasıydı.

Ancak Soğuk Savaşın hemen ardından ortaya çıkan çatışmalar ve düşünsel tartışmalar, farklı tezlerin öne sürülmesini de beraberinde getirdi. İdeolojiler üzerine yapılan çerçevelemenin yerini medeniyetlerin aldığı bir Medeniyetler Çatışması tezi büyük güncellik kazandı. Bu tezde ideolojilerin bittiğinin kabulüyle birlikte ideolojilerin yerini medeniyetlerin aldığı belirtiliyordu. Ayrıca dünyayı medeniyetler üzerinden tanımlanmış kümelere bölerek, bunları geleceğin potansiyel siyasal birliktelikleri olarak tanımlamıştır. Bu çalışmada öne çıkan diğer bir husus, ABD liderliğinde tanımlanmış bir Batı tanımlaması yapması ve makaledeki ifadesi ile ‘Batıya karşı diğerleri’ şeklinde bir ikilik yaratmasıydı.3 Bu çalışmanın tek kutuplu dönem tezlerinin evrimi açısından önemi ise ABD’nin dünyayı tek başına şekillendiremeyeceğinin, bunun yerine medeniyetler olarak belirtilmiş çeşitli ittifakların karşısına Batı medeniyeti olarak belirtilen bir ittifakla çıkılması gerektiğinin kabul edilmesindedir.

Böylece ABD’nin küresel hegemonya mücadelesinde büyük güçlerin ve çeşitli yardımcı güçlerin de rollerine vurgu yapılması gereğinden hareketle yeni stratejiler-yeni kuramların henüz 1990’ların ortasında geliştirilmeye başlandığı görülmektedir. 1980’lerin sonundaki tezlerin yerini 2000’lere yaklaşıldıkça diğer büyük güçlerin tamamına üstünlük sağlamaya yönelik stratejik hamleler bütünü olan, güç sınıflandırmaları yapılmış aktörler ile ittifaklar dâhilinde hareket etmeye dayanan tezler aldı.

Bu bağlamda Eksen Ülkeler çalışmasının anlaşılması, kendisinden birkaç yıl sonra yayınlanacak olan Büyük Satranç Tahtası çalışması ile birlikte ele alındığında mümkündür. Dünya hâkimiyetinde Avrasya’yı temel mücadele alanı olarak ele alıp bu alanı dört bölgeye ayıran Brzezinski’ye göre ABD’nin her bölge için dört büyük rakibi vardır. ABD’nin bu bölgelerdeki “jeostratejik oyuncular“ ile yapacağı büyük mücadelede başarısı ancak “jeopolitik eksenler“ bulması ve bu “eksenleri“ kendi politikasına entegre etmesi ile mümkün gözükmektedir.4 Eksen Ülkeler çalışmasının Büyük Satranç Tahtası çalışmasının öncülü olduğu düşünüldüğünde, söz konusu çalışmaların etkileşimi ve bu bağlamda Amerikan dış politikasına yönelik yapılandırmalarının benzerliği daha rahat anlaşılmaktadır. Zira Eksen Ülkeler çalışması da jeopolitik eksenler konusuna eğilmekte ve jeopolitik eksen tanımına da uygun olarak, bu ülkelerin çeşitli niteliklerinin yapılacak olan mücadelenin seyrini etkileyebilecek şekilde, güçlerinin üzerinde etkileri olabileceğini belirtmektedir.

TASAM Yayınlarının "Yeni Dünya Ekonomi Ve Güvenlik Mimarisi" isimli kitabından alınmıştır.
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2763 ) Etkinlik ( 223 )
Alanlar
TASAM Afrika 77 647
TASAM Asya 98 1106
TASAM Avrupa 23 649
TASAM Latin Amerika ve Karayip... 16 67
TASAM Kuzey Amerika 9 294
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1406 ) Etkinlik ( 54 )
Alanlar
TASAM Balkanlar 24 297
TASAM Orta Doğu 23 623
TASAM Karadeniz Kafkas 3 297
TASAM Akdeniz 4 189
Kimlikler ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1304 ) Etkinlik ( 78 )
Alanlar
TASAM İslam Dünyası 58 786
TASAM Türk Dünyası 20 518
TASAM Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2053 ) Etkinlik ( 83 )
Alanlar
TASAM Türkiye 83 2053

Küresel hegemonya mücadelesi giderek sertleşirken jeopolitik saiklerin daha akışkan olduğu yeni bir döneme giriliyor. Bu yeni dönemde jeopolitik dinamikleri yeniden şekillendirmeyi planlayan iddialı projeler, stratejik pozisyon almak için uygun bir konjonktür yaratmayı hedefliyor. Bu projeler arasın...;

Çin ve Rusya’ya uygulanan Batı merkezli yaptırımlar küresel jeopolitikte köklü değişimlerin önünü açarken söz konusu iki ülkeyi de ilan edilmemiş stratejik bir ittifaka doğru sürüklüyor. Rusya ekonomisi üzerinde oluşan baskı ve Amerika Birleşik Devletleri (ABD)-Çin rekabetinin derinleşmesi, Çin ve R...;

Avrupa konvansiyonel güvenlik mimarisinin köşe taşı olarak görülen; Avrupa’da Konvansiyonel Silahlı Kuvvetler Antlaşması (CFE-AKKA), NATO ve Varşova Paktı ülkeleri arasında 1990 yılında imzalanmış ve 1992 yılı Temmuz ayında yürürlüğe girmiştir.;

Güçlü tarihsel ve kültürel arka plana rağmen stratejik nitelikli diyaloğun henüz gelişmekte olduğu Türkiye - Orta Doğu veya daha dar kapsamda Türkiye - Körfez Ülkeleri ilişkilerinin kırılgan eksenden yeni dengeler, yeni roller ve yeni ittifaklara uyum sağlayacak bir işbirliği eksenine dönüşmesi seçe...;

Afrika kapsamlı uluslararası askerî stratejilerin Kıta’daki bölgesel güvenlik krizlerini beslediğine dair kaygılar dikkate alınmalıdır. Afrika‘nın gerek genel olarak endüstrideki gerekse dar kapsamda savunma sanayiindeki mevcut sorunlar nedeniyle askerî kapasitesini gereği gibi güçlendirememesinin; ...;

Yeni ve gelişmekte olan teknolojilerin, siber ortam üzerinde beklenen etkilerinin; geleceğin çok boyutlu güvenlik ortamını şekillendireceği, yapay zekâ ve makine öğrenimi, otonom cihazlar ve sistemler, telekomünikasyon ve bilgi işlem teknolojileri, uydular ve uzay varlıkları, insan-makine ara yüzler...;

İnsanlık yeryüzünün %72’sini oluşturan su kürenin ortasında çeşitli yeryüzü dinamikleriyle yükselen veya alçalan kara parçaları (litosfer) üzerinde yaşamaktadır. İnsanlığın doğal yaşam alanını vücuda getiren kara parçaları ise dünya yüzeyinin oldukça küçük bir parçasını oluşturmaktadır. Tüm bu kara ...;

Millî Savunma ve Güvenlik Enstitüsü (MSGE) tarafından başlatılan Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı ““Geleceğin Güvenliği & Savunması, Yapay Zeka ve Stratejik Dönüşüm““ başlıklı 2024 ikinci dönemi 20 Nisan 2024 ve 11 Mayıs 2024 tarihleri arasında çevrimiçi olarak gerçekleştirilec...;

10. İstanbul Güvenlik Konferansı (2024)

  • 21 Kas 2024 - 22 Kas 2024
  • İstanbul - Türkiye

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı | 2024 Dönem 2

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programları ile katılımcılara stratejik yönetim ve liderlik alanlarındaki yeniliklerin aktarılması, Türkiye ve dünyadaki gelişmeler ışığında ulusal ve uluslararası güvenlik stratejileri konularında çok yönlü analiz, sentez ve değerlendirmeler yapabilmelerine, çözüm önerileri, farkındalık ve gelecek öngörüleri geliştirmelerine destek sağlanması amaçlanıyor.

  • 20 Nis 2024 - 11 May 2024
  • Cumartesileri 10.00-13.30 (Çevrimiçi) -
  • İstanbul - Türkiye

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı | 2024 Dönem 1

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programları ile katılımcılara stratejik yönetim ve liderlik alanlarındaki yeniliklerin aktarılması, Türkiye ve dünyadaki gelişmeler ışığında ulusal ve uluslararası güvenlik stratejileri konularında çok yönlü analiz, sentez ve değerlendirmeler yapabilmelerine, çözüm önerileri, farkındalık ve gelecek öngörüleri geliştirmelerine destek sağlanması amaçlanıyor.

  • 20 Oca 2024 - 10 Şub 2024
  • Cumartesileri 10.00-13.30 (Çevrimiçi) -
  • İstanbul - Türkiye

Millî Savunma ve Güvenlik Akademisi Sertifika Programı | 2023 Dönem 1

21. yüzyıl güvenlik sorunlarının dönüşümünü takip edebildiğimiz bir dönem olarak dikkat çekmektedir.

  • 11 Kas 2023 - 02 Ara 2023
  • Cumartesileri 10.00-13.30 (Çevrimiçi) -
  • İstanbul - Türkiye

Doğu Akdeniz Programı 2023-2025

  • 17 Tem 2023 - 19 Tem 2023
  • Sheraton Istanbul City Center -
  • İstanbul - Türkiye

5. Denizcilik ve Deniz Güvenliği Forumu

  • 23 Kas 2023 - 24 Kas 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

2. İstanbul Siber-Güvenlik Forumu

  • 23 Kas 2023 - 24 Kas 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

7. Türkiye - Körfez Savunma ve Güvenlik Forumu

  • 23 Kas 2023 - 24 Kas 2023
  • İstanbul Kent Üniversitesi Kağıthane Kampüsü -
  • İstanbul - Türkiye

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “ABD Hegemonyasına Meydan Okuyan Çin’in Zorlu Virajı; Güney Çin Denizi” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Küresel Rekabet Penceresinden Pasifik Adaları” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in uzun araştırmalar sonunda hazırladığı “TEKNOLOJİK ÜRETİMDE BAĞIMSIZLIK SORUNU; NTE'LER VE ÇİPLER ÜZERİNDE KÜRESEL REKABET” isimli stratejik raporu yayımladı

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in hazırladığı “Sri Lanka’nın Çöküşüne Küresel Siyaset Çerçevesinden Bir Bakış” isimli stratejik raporu yayımladı.

Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM, Dr. Cengiz Topel MERMER’in uzun araştırmalar sonunda hazırladığı “MYANMAR; Büyük Oyunun Doğu Sahnesi” isimli stratejik raporu yayımladı

İngiltere’nin II. Dünya Savaşı sonrasında Hint Altkıtası’ndan çekilmek zorunda kalması sonucunda, 1947 yılında, din temelli ayrışma zemininde kurulan Hindistan ve Pakistan, İngiltere’nin bu coğrafyadaki iki asırlık idaresinin bütün mirasını paylaştığı gibi bıraktığı sorunlu alanları da üstlenmek dur...

Gündem 2063, Afrika'yı geleceğin küresel güç merkezine dönüştürecek yol haritası ve eylem planıdır. Kıtanın elli yıllık süreci kapsayan hedeflerine ulaşma niyetinin somut göstergesidir.

Geçmişte büyük imparatorluklar kuran Çin ve Hindistan, 20. asırda boyunduruktan kurtularak bağımsızlıklarına kavuşmuş ve ulus inşa sorunlarını aştıkça geçmişteki altın çağ imgelerinin cazibesine kapılmıştır.