Çevre ve Suç: Şehir Güvenliğini Artırmada Çevre Psikoloji Yaklaşımı

Makale

Çevre psikoloji psikolojinin en önemli alt dallarından biri olan sosyal psikoloji içerisinde önemli bir yer tutar. Psikoloji tarihindeki bir çok öncü isim çevre konusuna odaklansa da çevre psikolojisinin kendi ismiyle ortaya çıkması ve gelişmesi 1960’lardan sonra olmuştur. ...

Dr. E. Ensari CİCERALİ
Nişantaşı Üniversitesi
 
Dr. Lütfiye Kaya CİCERALİ
Nişantaşı Üniversitesi
 

Giriş

Çevre psikoloji psikolojinin en önemli alt dallarından biri olan sosyal psikoloji içerisinde önemli bir yer tutar. Psikoloji tarihindeki bir çok öncü isim çevre konusuna odaklansa da çevre psikolojisinin kendi ismiyle ortaya çıkması ve gelişmesi 1960’lardan sonra olmuştur. Toplumlardaki çevre bilincinin artırılması ve sonraki nesillere daha sağlıklı sürdürülebilir bir çevrenin bırakılması teması önem kazandıkça bu alanın da önemi ve çevreyle ilgili uygulamalardaki yeri gittikçe artmaktadır. Çevre psikolojisi bireyler ile bireylerin yapılı ve doğal çevreleri arasındaki ilişkiyi inceleyen bir disiplin olarak tanımlanır. Örneğin aşırı stres yaşayan birisinin kendini bir deniz kenarına ya da yeşilliklerle dolu doğal bir çevreye atması neredeyse bir klişe haline gelmiştir. Deniz kenarına gitmek, açık havada yürümek ya da şehirden uzak bir ortamda zaman geçirmek gerçekten yaşadığımız stresi ya da bunalımı geçirir mi? Bu konuda yapılan bir çok araştırma olsa da çevrenin insan sağlığına olumlu etkisi olduğuna yönelik toplumda otomatik bir inanç oluşmuştur. İnsanlar böyle yerlerde kendilerini daha mutlu hissetmekte ve olumlu duygular yaşamaktadır. Şehrin merkezinde kalan yeşil alanlara da bu yüzden şehrin akciğerleri denir. Yeşil alan ile sağlıklı olmak arasında genel olarak inanılan pozitif bir ilişki bulunmaktadır.
 
Çevre psikolojisi bir yandan çevrenin insan deneyim, davranış ve sağlığına etkisini incelerken diğer yandan da insanın çevreye olan ya da olabilecek etki faktörlerini inceler. Konumuzla yakından ilgili olan suç davranışı da çevrenin davranışa olan etkisi bağlamında incelenir. Suç davranışı psikolojiiçerisinde önemli bir yer tutmaktadır. Suç ile doğrudan ilgili olan adli psikoloji alanı psikolojinin önemli ve geniş bir alt dalını oluşturmaktadır ve bu alanda ciddi çalışmalar yapılmaktadır. Çevre psikolojisi daha dolaylı yoldan olsa da suç davranışıyla ilgilenmektedir. Temel hedef bu davranışın, suç davranışının ortaya hiç çıkmaması yani yok edilmesi ya da azaltılmasıdır. Bu yönde bir çok örnek çalışma yapılmış ve ortaya ciddi bulgular konmuştur. Örneğin bir çevre içerisinde toplumsal kabul görmüş bir normun çiğnenmesinin diğer normların da çiğnenmesine neden olduğu farklı çalışmalarda ortaya çıkmıştır. Çapraz norm engelleme etkisi denen bu durumda bir kişi başkalarının bir norma açıkça aykırı hareket ettiğinin ipuçlarını taşıyan bir çevrede (ör. duvarda grafitiler, yolda çöpler olan bir yer gibi), sosyal normlara bağlı kalmakta zorlanır. Örneğin bir kişinin otobanda arabasıyla seyrederken elindeki çöpü yola atması, atılan bu çöpü gören yüzlerce farklı kişinin de oraya çöp atmasına neden olabilir. Bir norma uymayan bir davranışın bir çevrede görülmesi benzer davranışları ve farklı normlara da uymama davranışlarını artırır. Çevredeki normlara karşı yapılan saygısızlıkların oluşturduğu ipuçları bir ‘düzensizlik’ algısı oluşturur ve bu durum suç olaylarını ve suç korkusunu da artırabilir.
 
Keizer ve arkadaşları1 şöyle bir çalışma gerçekleştirmişlerdir. İki farklı çevrede dışarı sarkacak ve içinde görülecek şekilde beş Euroluk banknotlar bulunan zarfları posta kutularına yerleştirmişler ve oradan geçenlerin ne kadarının bu zarfları çalacaklarını gözlemlemişlerdir. Yoldan geçenlerden geniş bir gurubunun (%13), bu zarfları aldığı ortaya çıkmıştır. Eğer posta kutusu grafitiyle kaplıysa, yani üzeri yazıyla boyanmışsa hırsızlık yapanların oranı ikiye katlanmıştır. Armitage’ın yaptığı bir çalışmada, civarında belirgin bakımsızlık ve grafiti sinyalleri bulunan evlerin daha fazla suça maruz kaldığı ortaya çıkmıştır2. Doran ve Lees insanların da özellikle bu türden ve böyle çevresel ipuçları içeren çevrelerde güvensiz hissettiklerini ortaya koymuştur3. Markowitz, Bellair ve Liu fiziksel düzensizlik ipuçlarının artan suç döngüsü için bir vasıta olduğunu bulmuştur4. Yapılan diğer çalışmalarda da potansiyel saldırganlara saklanma olanağı sunan sık zemin bitki örtüsü, yüksek suç korkusuyla ve şehir parklarında güvensiz hissetmeyle ilişkilidir5,6.
 
Diğer yandan İngiltere’de yapılan ilginç bir araştırmada belediye tarafından cadde aydınlatmasında yapılan tamirat ve iyileştirmelerin sadece aydınlatmanın yapıldığı geceleri değil gündüzleri de o bölgelerde işlenen suç oranlarını azalttığı ortaya konmuştur7. Araştırmacılar daha önceden bozuk olan ve görevlilerce tamir edilen ve bu nedenle artan ışıklandırmanın o işi yapan belediyenin normları önemsediğinin bir göstergesi olduğunu ve bunun yurttaşların norma uyma davranışını aktive etmiş olduğunu ortaya çıkardılar. Bu durum yalnızca normlara uymamayı azaltmamış aynı zamanda sosyal kontrolü de artırmıştır. Yani vatandaşlar şüpheli gördükleri şeyleri daha çok polise bildirmiş ve önemli kuralları ihlal edenlerin bilgisini diğerleriyle paylaşmak yoluyla da normlara bağlılıkları artmıştır. Bütün bu örnekler suç davranışının azalmasında ve çevresel güvenliğin artırılmasında fiziksel çevre tasarımının ve fiziksel çevre ile ilgili bir takım özelliklerdeki iyileştirmenin önemli olduğunu ortaya koymaktadır.
 
Özellikle fiziksel çevrenin tasarımı ve bu yolla suç davranışının azaltılmasıyla ilgili olarak gün geçtikçe önem kazanan bir terim çevresel kriminoloji terimidir. Çevresel kriminoloji kriminolojide yeni bir düşünce okulu olarak karşımıza çıkmaktadır. Geleneksel kriminoloji suçun genel nedenleri ve insanların neden suç işlediği ile ilgilenirken, çevresel kriminoloji suç desenleri, suçun meydana gelmesi için oluşan fırsatlar, mağdurların olaylar içerisinde korunması ve olayların oluştuğu çevreler ile ilgilenir8. Çevresel kriminoloji ilk olarak Ray Jeffery tarafından Çevresel Tasarım ile Suçun Önlenmesi adlı kitabında ortaya atılmıştır9. Bu yaklaşım klasik kriminolojinin temel ilkesini kullanır ki bu prensip suç işleme potansiyeli olan kişiyi suçtan caydırmaktır. Bu kişiyi caydırırken toplumu korur. Ancak çevresel kriminoloji temel olarak suçlu potansiyeli olan kişinin kendisinden çok suçun işlendiği çevreye odaklanmıştır.
 
 
1. Çevresel Tasarım Yoluyla Suçun Önlenmesi

Jeffery’e göre suçun sosyal nedenleri yanında biyolojik ve çevresel nedenlerin de incelenmesi gerekir. Suçun nedenleri aslında sadece bir bakış açısıyla değil bir çok disiplinin bir araya gelmesiyle daha net ortaya çıkar. Yani sosyal, politik, biyolojik ve psikolojik açıklamalar suçun nedenlerine inebilmek için gereklidir. Suçlunun beyninin içini anlayabilmek ne kadar önemliyse suçluluğa neden olabilecek dış çevre de o kadar önemlidir. Crowe’a göre yapılı çevrenin düzgün tasarımı ile etkin kullanımı suç davranışının ve suça maruz kalma korkusunun azalmasına yol açar ve bu yolla hayat kalitesi artar10. Jeffery çevresel tasarım ile suçun önlenmesi yaklaşımı konusunu ilk kendi yazdıklarıyla başlatsa da sonradan kendi yaklaşımını Oscar Newman’ın savunulabilir alan yaklaşımı üzerine oturtmuştu. Bunun bir nedeni de kendi yaklaşımını çok karmaşık bulmasıdır.
 
Savunulabilir alan ise Newman tarafından şöyle tanımlanmıştır11: Bir yerleşim çevresinin fiziksel karakteristiklerinin- binaların planı, genel yerleşim özellikleri gibi - orada oturanlar için kendi güvenliklerini sağlamalarında anahtar kişiler haline gelmelerine izin verecek şekilde işlev görmesidir. Burada daha sonra detaylarına inilecek başlıca teorilerde de bulunan bir güçlendirme yaklaşımı söz konusudur. Çevresel tasarım yoluyla bir yerde yerleşik olan bireyler suçun önlenmesi açısından yetkin kılınmış olurlar. Kağıt üzerinde olmasa da ortamın bu güçlendirmeyi yapması sağlanmaya çalışılır. Örneğin bir sokakta gasp yapmak isteyen bir suçlu etraftaki binalardan bir çok kişinin kendisini görebileceği ve müdahale edebileceği bir ortamda bu suçu işlemeye cesaret edemeyebilir. Kendine daha tenha ve gözetimden uzak bir yer aramak ister. Bu tenha ve suça açık alanların mümkün olduğunca azaltılması ya da kontrol altına alınması gerekir.
 
 TASAM Yayınlarının  "Devlet Doğasının Değişimi: Güvenliğin Sınırları" isimli kitabından alınmıştır.
“Devlet Doğasının Değişimi: Güvenliğin Sınırları” e-kitabı için Tıklayınız
 
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2564 ) Etkinlik ( 173 )
Alanlar
Afrika 65 606
Asya 76 998
Avrupa 13 615
Latin Amerika ve Karayipler 12 64
Kuzey Amerika 7 281
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1322 ) Etkinlik ( 44 )
Alanlar
Balkanlar 22 275
Orta Doğu 18 581
Karadeniz Kafkas 2 293
Akdeniz 2 173
Kimlik Alanları ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1278 ) Etkinlik ( 69 )
Alanlar
İslam Dünyası 53 772
Türk Dünyası 16 506
Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1934 ) Etkinlik ( 71 )
Alanlar
Türkiye 71 1934

Son Eklenenler