1. GİRİŞ
Afganistan’da 1960’ların sonunda başlayan politik hareketlenme o dönem dünyanın pek çok ülkesinde görülen öğrenci olayları ile benzeşmekle birlikte 1970’lerde İslamcı ve Marksist gruplar arasında çekişmeye dönüşmüştür. Bu çekişmenin taraflarına liderlik eden İslami kesimden Burhaneddin Rabbani, Ahmet Şah Mesut, Gülbettin Hikmetyar ile Marksist cephedeki Nur Muhammet Taraki, Babrak Karmal ve Hafızullah Emin Afganistan’ın sonraki yıllarda maruz kaldığı çatışma dönemlerinin de önde gelen aktörleri olmuşlardır. 1978 yılında gerçekleşen Savr hükümet darbesine kadar devam eden süreçte belirli düzeyde politik ve toplumsal şiddet Afganistan’ı etkilemiş, 1979 yılı mart ayında Marksist Afgan hükümetine karşı ortaya çıkan ayaklanmalar ise günümüzde kırk yıla yaklaşan silahlı çatışma sürecinin ilk kıvılcımları olmuştur.
Ülkenin batı bölgesindeki Herat şehrinde 1979 yılı mart ayında patlak veren ilk ayaklanma diğerlerinin öncülü olmakla birlikte bu dönemde hükümete karşı başlayan hareketlenme genel olarak dağınık ve örgütsüz bir görünüm arz etmekteydi. Gene de Afgan hükümetinin bastırmakta yetersiz kaldığı ve acil olarak talep edilen Sovyet yardımı ile başa çıkılmaya çalışılan ayaklanmalar Sovyet askerî müdahalesinin ardından büyüyecek olan direnişi de körüklemiştir. Aynı yıl aralık ayı sonunda kapsamlı bir askerî harekât icra edilmesi amacıyla Afganistan topraklarına ayak basan Sovyet birlikleri dokuz yıldan biraz daha fazla bu ülkede varlık göstermişlerdir. Bu dönem Sovyet ordusu ve Afgan direnişçileri arasında yoğun çatışmaların yaşandığı, direnişçilerin ABD, Pakistan ve Suudi Arabistan başta olmak üzere pek çok ülkeden aldıkları psikolojik, politik, mali ve lojistik destek ile muharebe yeteneklerini giderek artırdıkları ve o derecede şiddetin yoğunlaştığı bir dönem olmuştur.
Sovyetler Birliği’nin ABD ile uzlaşmasının ve 1989 yılı şubat ayında bazı danışmanlar ve teknik personel haricinde askerî olarak Afganistan’dan çekilmesinin ardından Muhammed Necibullah liderliğindeki Kâbil hükümeti Afgan direnişçilerine karşı Sovyet hükümeti tarafından desteklenmeye devam edilmiştir. 1991 yılı sonunda SSCB’nin dağılmasına bağlı olarak merkezî hükümetin kısa sürede bertaraf olmasından sonra o güne kadar Sovyet ve Marksist Afgan hükümetlerine karşı savaşmak suretiyle uluslararası arenada oldukça popüler hale gelen Afgan mücahitleri hükümet kurma konusunda kapsamlı bir anlaşmaya varamamışlar ve iktidara sahip olmak amacıyla bu kez de kendi aralarında silahlı çatışmayı sürdürmüşlerdir. Bu çatışma süreci Taliban’ın ortaya çıkmasıyla dönüşüm geçirmiş, Afgan mücahitlerinin devamı niteliğindeki silahlı gruplar Taliban’a karşı mücadeleye girişmişlerdir. Taliban 1996 yılında Kabil’i ele geçirmesiyle bazı direniş partilerinin katılmış oldukları Geçici Afgan Hükümeti dağılmış, direnişçi partiler güçlerini belirli ölçüde muhafaza etseler de kuzey bölgeleri hariç Afganistan coğrafyasında varlık gösteremez olmuşlardır. Reşit Dostum ve Ahmet Şah Mesut liderliğinde kuzeyde Taliban’a karşı gösterilen mukavemet ise 1998 yılında etkisini yitirmiş ve Afganistan büyük oranda Taliban örgütü hakimiyetine girmiştir.
Taliban’ın 1996 yılında iktidarı ele geçirmesi ve 2001 yılında Afganistan’a yönelik olarak başlayan ABD harekâtı arasındaki dönemde Taliban üstünlüğü nedeniyle silahlı gruplar arasındaki çatışmaların görece azalması Afganistan’daki şiddeti azaltmamıştır. Bu kez, 21. asra birkaç yıl kala özellikle kadınlar ve çocuklar dinsel gerekçeler ileri süren çağdışı bir örgütün benzeri görülmemiş baskı ve şiddetine hedef olmuşlardır. Birleşmiş Milletler tarafından Taliban’a karşı bazı yaptırım kararları alınmış1 olmakla birlikte, bu örgüt paravan kuruluşlar vasıtasıyla Afganistan dışında faaliyet göstermeyi sürdürmüştür. ABD’deki 11 Eylül saldırılarının ardından bu örgüte karşı başlatılan terörle küresel mücadele konseptinin merkez mekânı ise yine Afganistan toprakları olmuştur. Taliban ve onun himayesinde Afganistan’da barınan El Kaide’ye karşı 2001 yılında başlayan ABD harekâtı uzun süreli bir silahlı çatışma döneminin başlangıcı olmuştur. Süreç içerisinde 2004 yılında yeni (Geçici) Afgan hükümeti kurulmuş olmakla birlikte barışı koruma ve barışın inşası bakımından Batı askerî mevcudiyeti NATO çerçevesinde Kararlı Destek Misyonuadıyla Afganistan’da varlık göstermeye devam etmektedir.
2. AFGANİSTAN’DA SAVAŞ, ÇATIŞMA VE ÇOCUKLAR
Afganistan’da kırk yıla yaklaşan uzun çatışma döneminde sırasıyla yaşanan Sovyet askeri müdahalesi (1979-1989), iç savaş ve terörizm (1989-2001), ABD-NATO müdahalesi ve terörizm ile mücadele (2001-2014 ve sonrası) dönemlerinin fiziksel ve psikolojik olarak en çok zarar görenleri şüphesiz kadınlar ve çocuklardır. Bahse konu zararların sayılar ve istatistiklerle ifade edilmesi yaşananların gerçek boyutları ve vahametine dair sadece bir fikir vermektedir. Ancak savaş ve silahlı çatışmalarda zarar görenler sadece hayatını kaybedenler veya bedensel yaralarla sınırlı kalmamaktadır. Uluslararası İnsancıl Hukuk mevzuatı ve uluslararası kuruluşların girişimleri de Afganistan’da yıllardır devam eden insani krizi sona erdirmede yetersiz kalmıştır.
Savaş ve çatışmaların s iviller ve savaş dışı kalmış olanlar üzerindeki olumsuz etkilerini sınırlamayı amaçlayan Uluslararası İnsancıl Hukuk 1856 yılından itibaren -Paris Deniz Hukuku Sözleşmesi ile- yazılı hale gelmeye başlamış ve bu konuda bir dönüm noktası sayılan 1907 La Haye Sözleşmelerinin ardından hukuki kodlama süreci -ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda - günümüze dek devam etmiştir. Bu mevzuat içerisinde başta 1989 BM Çocuk Hakları Sözleşmesi olmak üzere özel olarak savaşta (ve silahlı çatışmalarda) çocukların durumlarına uygulanabilecek insancıl hukuk ve uluslararası hukuk düzenlemelerinin bazıları; 1949 BM Savaş Esirlerine Muamele ile ilgili 3. Cenevre Sözleşmesi, 1977 BM 4. Cenevre Sözleşmesine Ek 1 ve 2. Protokoller, 1998 Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Tüzüğü, BM Güvenlik Konseyi Kararları ile 2000 yılı Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Çocukların Silahlı çatışmalara Dahil Olmalarına dair İhtiyari Protokol’dür.2 Ancak, Uluslararası Hukuk mevzuatı kapsamında pek çok sözleşme, antlaşma ve diğer düzenlemelerin varlığına rağmen antlaşma ve/veya sözleşmelere taraf olmayan ülkelerin olması, mevzuattaki hukuki boşluklar ile yaptırımların yetersizliği uluslararası hukukun çocuklara yönelik tehditlerin bertaraf edilmesinde yetersiz kalmasına yol açmaktadır. Afganistan’daki savaş/çatışma süreci için de bu kabulün geçerli olduğu görülmektedir.
Afganistan’da 1960’ların sonunda başlayan politik hareketlenme o dönem dünyanın pek çok ülkesinde görülen öğrenci olayları ile benzeşmekle birlikte 1970’lerde İslamcı ve Marksist gruplar arasında çekişmeye dönüşmüştür. Bu çekişmenin taraflarına liderlik eden İslami kesimden Burhaneddin Rabbani, Ahmet Şah Mesut, Gülbettin Hikmetyar ile Marksist cephedeki Nur Muhammet Taraki, Babrak Karmal ve Hafızullah Emin Afganistan’ın sonraki yıllarda maruz kaldığı çatışma dönemlerinin de önde gelen aktörleri olmuşlardır. 1978 yılında gerçekleşen Savr hükümet darbesine kadar devam eden süreçte belirli düzeyde politik ve toplumsal şiddet Afganistan’ı etkilemiş, 1979 yılı mart ayında Marksist Afgan hükümetine karşı ortaya çıkan ayaklanmalar ise günümüzde kırk yıla yaklaşan silahlı çatışma sürecinin ilk kıvılcımları olmuştur.
Ülkenin batı bölgesindeki Herat şehrinde 1979 yılı mart ayında patlak veren ilk ayaklanma diğerlerinin öncülü olmakla birlikte bu dönemde hükümete karşı başlayan hareketlenme genel olarak dağınık ve örgütsüz bir görünüm arz etmekteydi. Gene de Afgan hükümetinin bastırmakta yetersiz kaldığı ve acil olarak talep edilen Sovyet yardımı ile başa çıkılmaya çalışılan ayaklanmalar Sovyet askerî müdahalesinin ardından büyüyecek olan direnişi de körüklemiştir. Aynı yıl aralık ayı sonunda kapsamlı bir askerî harekât icra edilmesi amacıyla Afganistan topraklarına ayak basan Sovyet birlikleri dokuz yıldan biraz daha fazla bu ülkede varlık göstermişlerdir. Bu dönem Sovyet ordusu ve Afgan direnişçileri arasında yoğun çatışmaların yaşandığı, direnişçilerin ABD, Pakistan ve Suudi Arabistan başta olmak üzere pek çok ülkeden aldıkları psikolojik, politik, mali ve lojistik destek ile muharebe yeteneklerini giderek artırdıkları ve o derecede şiddetin yoğunlaştığı bir dönem olmuştur.
Sovyetler Birliği’nin ABD ile uzlaşmasının ve 1989 yılı şubat ayında bazı danışmanlar ve teknik personel haricinde askerî olarak Afganistan’dan çekilmesinin ardından Muhammed Necibullah liderliğindeki Kâbil hükümeti Afgan direnişçilerine karşı Sovyet hükümeti tarafından desteklenmeye devam edilmiştir. 1991 yılı sonunda SSCB’nin dağılmasına bağlı olarak merkezî hükümetin kısa sürede bertaraf olmasından sonra o güne kadar Sovyet ve Marksist Afgan hükümetlerine karşı savaşmak suretiyle uluslararası arenada oldukça popüler hale gelen Afgan mücahitleri hükümet kurma konusunda kapsamlı bir anlaşmaya varamamışlar ve iktidara sahip olmak amacıyla bu kez de kendi aralarında silahlı çatışmayı sürdürmüşlerdir. Bu çatışma süreci Taliban’ın ortaya çıkmasıyla dönüşüm geçirmiş, Afgan mücahitlerinin devamı niteliğindeki silahlı gruplar Taliban’a karşı mücadeleye girişmişlerdir. Taliban 1996 yılında Kabil’i ele geçirmesiyle bazı direniş partilerinin katılmış oldukları Geçici Afgan Hükümeti dağılmış, direnişçi partiler güçlerini belirli ölçüde muhafaza etseler de kuzey bölgeleri hariç Afganistan coğrafyasında varlık gösteremez olmuşlardır. Reşit Dostum ve Ahmet Şah Mesut liderliğinde kuzeyde Taliban’a karşı gösterilen mukavemet ise 1998 yılında etkisini yitirmiş ve Afganistan büyük oranda Taliban örgütü hakimiyetine girmiştir.
Taliban’ın 1996 yılında iktidarı ele geçirmesi ve 2001 yılında Afganistan’a yönelik olarak başlayan ABD harekâtı arasındaki dönemde Taliban üstünlüğü nedeniyle silahlı gruplar arasındaki çatışmaların görece azalması Afganistan’daki şiddeti azaltmamıştır. Bu kez, 21. asra birkaç yıl kala özellikle kadınlar ve çocuklar dinsel gerekçeler ileri süren çağdışı bir örgütün benzeri görülmemiş baskı ve şiddetine hedef olmuşlardır. Birleşmiş Milletler tarafından Taliban’a karşı bazı yaptırım kararları alınmış1 olmakla birlikte, bu örgüt paravan kuruluşlar vasıtasıyla Afganistan dışında faaliyet göstermeyi sürdürmüştür. ABD’deki 11 Eylül saldırılarının ardından bu örgüte karşı başlatılan terörle küresel mücadele konseptinin merkez mekânı ise yine Afganistan toprakları olmuştur. Taliban ve onun himayesinde Afganistan’da barınan El Kaide’ye karşı 2001 yılında başlayan ABD harekâtı uzun süreli bir silahlı çatışma döneminin başlangıcı olmuştur. Süreç içerisinde 2004 yılında yeni (Geçici) Afgan hükümeti kurulmuş olmakla birlikte barışı koruma ve barışın inşası bakımından Batı askerî mevcudiyeti NATO çerçevesinde Kararlı Destek Misyonuadıyla Afganistan’da varlık göstermeye devam etmektedir.
2. AFGANİSTAN’DA SAVAŞ, ÇATIŞMA VE ÇOCUKLAR
Afganistan’da kırk yıla yaklaşan uzun çatışma döneminde sırasıyla yaşanan Sovyet askeri müdahalesi (1979-1989), iç savaş ve terörizm (1989-2001), ABD-NATO müdahalesi ve terörizm ile mücadele (2001-2014 ve sonrası) dönemlerinin fiziksel ve psikolojik olarak en çok zarar görenleri şüphesiz kadınlar ve çocuklardır. Bahse konu zararların sayılar ve istatistiklerle ifade edilmesi yaşananların gerçek boyutları ve vahametine dair sadece bir fikir vermektedir. Ancak savaş ve silahlı çatışmalarda zarar görenler sadece hayatını kaybedenler veya bedensel yaralarla sınırlı kalmamaktadır. Uluslararası İnsancıl Hukuk mevzuatı ve uluslararası kuruluşların girişimleri de Afganistan’da yıllardır devam eden insani krizi sona erdirmede yetersiz kalmıştır.
Savaş ve çatışmaların s iviller ve savaş dışı kalmış olanlar üzerindeki olumsuz etkilerini sınırlamayı amaçlayan Uluslararası İnsancıl Hukuk 1856 yılından itibaren -Paris Deniz Hukuku Sözleşmesi ile- yazılı hale gelmeye başlamış ve bu konuda bir dönüm noktası sayılan 1907 La Haye Sözleşmelerinin ardından hukuki kodlama süreci -ortaya çıkan ihtiyaçlar doğrultusunda - günümüze dek devam etmiştir. Bu mevzuat içerisinde başta 1989 BM Çocuk Hakları Sözleşmesi olmak üzere özel olarak savaşta (ve silahlı çatışmalarda) çocukların durumlarına uygulanabilecek insancıl hukuk ve uluslararası hukuk düzenlemelerinin bazıları; 1949 BM Savaş Esirlerine Muamele ile ilgili 3. Cenevre Sözleşmesi, 1977 BM 4. Cenevre Sözleşmesine Ek 1 ve 2. Protokoller, 1998 Uluslararası Ceza Mahkemesi Roma Tüzüğü, BM Güvenlik Konseyi Kararları ile 2000 yılı Çocuk Haklarına Dair Sözleşmeye Ek Çocukların Silahlı çatışmalara Dahil Olmalarına dair İhtiyari Protokol’dür.2 Ancak, Uluslararası Hukuk mevzuatı kapsamında pek çok sözleşme, antlaşma ve diğer düzenlemelerin varlığına rağmen antlaşma ve/veya sözleşmelere taraf olmayan ülkelerin olması, mevzuattaki hukuki boşluklar ile yaptırımların yetersizliği uluslararası hukukun çocuklara yönelik tehditlerin bertaraf edilmesinde yetersiz kalmasına yol açmaktadır. Afganistan’daki savaş/çatışma süreci için de bu kabulün geçerli olduğu görülmektedir.
