Afrika pazarı, en az geçmişte olduğu kadar şimdi de dinamik ve cazip. Başta, toplam Afrika nüfusunun yaklaşık % 60’ını oluşturan gençler olmak üzere, genç-ihtiyar, fakir- zengin tüm Afrika halkının değişen tüketim alışkanlıkları, serbest ticaret koşullarında Afrika’yı, dünyanın her yerinden gelen mallar için iyi bir pazar hâline getirmiş durumda. Bununla birlikte altın, kıymetli taş ve madenlerin yanı sıra petrol gibi kıtanın doğal zenginliklerinin dünyanın dört bucağına aktarılması, Afrika’yı hâlâ büyük ölçüde hammadde satıp, mamul satın alan bir konumda tutuyor. Yine de ihracata dönük sanayileşme, bazı Afrika ülkelerinde başarılı bir yükseliş gösteriyor. Ancak artık artan ticaret hacmine mevcut yol şebekelerinin yetmemesi, doğu, güney ve batı Afrika’yı yoğun kara ve demiryolu ve liman altyapı projeleri için geniş bir şantiye haline getirmiş bulunuyor. Bir taraftan Tanzanya- Zambiya (Tazara), Rwanda, Güney Afrika, Mozambik ve Malawi’yi birbirine eklemleyecek tasarımlar sürerken, projelere Demokratik Kongo Cumhuriyeti’nin de ilave edilmesi, Dar-es Salam’dan başlayan bir doğu Afrika bütünleşmesi umudu veriyor. Yaklaşık 2,5 milyar dolara patlayacak olan, toplam 1120 km. otoyol, 25 köprü ve 30 tünel doğu Afrika barışına ne kadar hizmet eder bilmiyorum. Ama iki ana liman; Dar- es- Selam ve Mombasa, doğu Afrika için yeni bir “ipek yolu“nun başlangıcı olarak takdim ediliyor.
Afrika’yı Demir Ağlarla Örmek
Eski sömürgecilik dönemlerinde, tek hattan ya insan ya hammade veya mamul taşıyan demiryolu modelinin yerini, şimdi çok hatlı, sinyalizasyon sistemleri son teknolojiye uygun ve çok katarlı modern demiyolu taşımacılığı almış. 2017’de Mozambik (Nacala-Moatize), Kenya (Mombasa-Nairobi) yeni sistem ile faaliyete geçmiş bile. Hâlen inşaatı süren ve projelendirilmiş demiryollarının yanısıra, tek hatlı ve eski rayların ıslahı tasarımları aktif olarak gündemde. Afrika’yı demir ağlarla örmeye koşmuş üç ülke var: Çin, Türkiye ve Belçika. Bunlardan Çin ve Belçika, biri “TekYol-Tek Kuşak“ projesinin mucidi ve başlangıcı, diğeri ise Avrupa’daki ayağı olarak adeta Tek Yol-Tek Kuşak projesinin Afrika’ya açılımını müjdelemekte. Ama Türkiye biraz “kendi başını bağlayamayan, gelin başı bağlarmış“ havasında. Türk girişimci belki Afrika’da Türkiye’de yapamadığını yapmak hevesinde veya Çin’e taşeronluk etmek durumunda. Ama öyle veya böyle şirketleriyle demiryolu, karayolu, liman ve köprü inşaatlarında hem Çin ve Belçika, hem de İsrail ve Güney Kore ile Afrika atağında yine ön safhada. Bu açıdan başta Yapı Merkezi olmak üzere bu Türk şirketlerini kutlamak gerek. Onlara Afrika kapısını açan politikaları da.
Altyapı Yatırımları Afrika’ya Refah Getirir mi?
Afrika ulaştırma projeleri büyük ve entegre projeler. Siparişi veren çoğu demokratik olmayan Afrika hükumetleri, kendilerini yolsuzluğun pençesine düşmekten alıkoyarak ihaleleri verir ve kamu yararını, halkın kısa, orta ve uzun vadeli çıkarını, şahsi çıkarların üstünde tutarlarsa hem münferit ülkeler, hem de Orta ve Doğu Afrika Ekonomik Topluluğu üyelerinin tümü, projelerden yararlanır. İhaleleri alan firmalar, birlikte veya parça parça yaptıkları işleri senkronize edebilirlerse aldıkları tavizlerin karşılığını verir, bayraklarını taşıdıkları ülkelerin haklı gururu olmaya devam eder. Ama ülke halklarının projeleri mutlaka desteklemesi gerekir ki zamanında açılışlar yapılıp, Afrika, kendini yeni ilişki ağları içinde, küre ile bütünleştirme imkânı bulsun.
Bir Kaç Öfkeli “Genç“ Deyip Geçmemeli
İşte bu noktada dev projelerin önündeki önemli engellere dikkatle bakmak gerek: Finansman ve koordinasyon zorlukları elbette var. Ama neyse ki birçok projeye Dünya Bankası (ve başta Umman Sultanlığı olmak üzere Körfez Ülkeleri) finansör olarak katılıyor. Ama mevcut iki önemli tuzaktan biri, yukarıda belirttiğim gibi siyasi kadroların yolsuzluğa doymayan iştihası, diğeri ise fakirliğn ve adaletsizliğin demir pençesinde kendini ötelenmiş olarak hisseden ve bunun acısını çıkarmak için, çoğu zaman dini bir kisveye bürünüp kafa uçuran, kol kesen, köprü uçurup liman kundaklayan terör örgütlerinin varlığı. Güvenlik riski, her yerde olduğu gibi Afrika altyapı projelerinin de maliyetini arttırarak yerli-yabancı girişimciyi caydırıyor.
“Kaz Gelecek Yerden Tavuk Esirgenmez“ Zihniyetini Denetlemek
Adı ister doğuda el Şabab ve batıda Boko Haram olan terör örgütleri olsun, isterse yaygın bir coğrafyada, (en iyi örneği ile) Tutsi-Hutu kabile savaşları olarak tecessüm etsin etnik ve dini ayrışmalar Afrika’daki büyük kalkınma projelerini baltalamada söz birliği ettiği sürece ne doğu, ne güney, ne de batı Afrika’nın sorunları biter.
Ama Afrika’dan beklentiler çok yüksek. Hâlâ bir koyup 500 alınabilen bir kıta Afrika. Ama Afrika’ya giden mali yapıları, teknik donanımları, organizasyon yetenekleri güçlü ve başarıları ispatlanmış girişimciler mutlaka yeni sömürgeciler mi? Bir düşünelim; İster Türk ister Çinli olsun, Afrika’daki yabancı girişimciler tüm zorluklara göğüs gererken elbette “kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez“ zihniyetinde olabilirler. İşte o noktada, Afrika ülkelerindeki lider kadroları, o koca küheylanı şaha kaldıracak altyapı projelerini hayata geçiren yabancı girişimcileri denetleyecek ve onların getirdiklerinden fazlasını götürme arzularını dizginleyecek bir iç denetim mekanizması kurabilirlerse, ülkelerinin kalkınma hamleleri akim kalmaz.
Afrika’yı Demir Ağlarla Örmek
Eski sömürgecilik dönemlerinde, tek hattan ya insan ya hammade veya mamul taşıyan demiryolu modelinin yerini, şimdi çok hatlı, sinyalizasyon sistemleri son teknolojiye uygun ve çok katarlı modern demiyolu taşımacılığı almış. 2017’de Mozambik (Nacala-Moatize), Kenya (Mombasa-Nairobi) yeni sistem ile faaliyete geçmiş bile. Hâlen inşaatı süren ve projelendirilmiş demiryollarının yanısıra, tek hatlı ve eski rayların ıslahı tasarımları aktif olarak gündemde. Afrika’yı demir ağlarla örmeye koşmuş üç ülke var: Çin, Türkiye ve Belçika. Bunlardan Çin ve Belçika, biri “TekYol-Tek Kuşak“ projesinin mucidi ve başlangıcı, diğeri ise Avrupa’daki ayağı olarak adeta Tek Yol-Tek Kuşak projesinin Afrika’ya açılımını müjdelemekte. Ama Türkiye biraz “kendi başını bağlayamayan, gelin başı bağlarmış“ havasında. Türk girişimci belki Afrika’da Türkiye’de yapamadığını yapmak hevesinde veya Çin’e taşeronluk etmek durumunda. Ama öyle veya böyle şirketleriyle demiryolu, karayolu, liman ve köprü inşaatlarında hem Çin ve Belçika, hem de İsrail ve Güney Kore ile Afrika atağında yine ön safhada. Bu açıdan başta Yapı Merkezi olmak üzere bu Türk şirketlerini kutlamak gerek. Onlara Afrika kapısını açan politikaları da.
Altyapı Yatırımları Afrika’ya Refah Getirir mi?
Afrika ulaştırma projeleri büyük ve entegre projeler. Siparişi veren çoğu demokratik olmayan Afrika hükumetleri, kendilerini yolsuzluğun pençesine düşmekten alıkoyarak ihaleleri verir ve kamu yararını, halkın kısa, orta ve uzun vadeli çıkarını, şahsi çıkarların üstünde tutarlarsa hem münferit ülkeler, hem de Orta ve Doğu Afrika Ekonomik Topluluğu üyelerinin tümü, projelerden yararlanır. İhaleleri alan firmalar, birlikte veya parça parça yaptıkları işleri senkronize edebilirlerse aldıkları tavizlerin karşılığını verir, bayraklarını taşıdıkları ülkelerin haklı gururu olmaya devam eder. Ama ülke halklarının projeleri mutlaka desteklemesi gerekir ki zamanında açılışlar yapılıp, Afrika, kendini yeni ilişki ağları içinde, küre ile bütünleştirme imkânı bulsun.
Bir Kaç Öfkeli “Genç“ Deyip Geçmemeli
İşte bu noktada dev projelerin önündeki önemli engellere dikkatle bakmak gerek: Finansman ve koordinasyon zorlukları elbette var. Ama neyse ki birçok projeye Dünya Bankası (ve başta Umman Sultanlığı olmak üzere Körfez Ülkeleri) finansör olarak katılıyor. Ama mevcut iki önemli tuzaktan biri, yukarıda belirttiğim gibi siyasi kadroların yolsuzluğa doymayan iştihası, diğeri ise fakirliğn ve adaletsizliğin demir pençesinde kendini ötelenmiş olarak hisseden ve bunun acısını çıkarmak için, çoğu zaman dini bir kisveye bürünüp kafa uçuran, kol kesen, köprü uçurup liman kundaklayan terör örgütlerinin varlığı. Güvenlik riski, her yerde olduğu gibi Afrika altyapı projelerinin de maliyetini arttırarak yerli-yabancı girişimciyi caydırıyor.
“Kaz Gelecek Yerden Tavuk Esirgenmez“ Zihniyetini Denetlemek
Adı ister doğuda el Şabab ve batıda Boko Haram olan terör örgütleri olsun, isterse yaygın bir coğrafyada, (en iyi örneği ile) Tutsi-Hutu kabile savaşları olarak tecessüm etsin etnik ve dini ayrışmalar Afrika’daki büyük kalkınma projelerini baltalamada söz birliği ettiği sürece ne doğu, ne güney, ne de batı Afrika’nın sorunları biter.
Ama Afrika’dan beklentiler çok yüksek. Hâlâ bir koyup 500 alınabilen bir kıta Afrika. Ama Afrika’ya giden mali yapıları, teknik donanımları, organizasyon yetenekleri güçlü ve başarıları ispatlanmış girişimciler mutlaka yeni sömürgeciler mi? Bir düşünelim; İster Türk ister Çinli olsun, Afrika’daki yabancı girişimciler tüm zorluklara göğüs gererken elbette “kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez“ zihniyetinde olabilirler. İşte o noktada, Afrika ülkelerindeki lider kadroları, o koca küheylanı şaha kaldıracak altyapı projelerini hayata geçiren yabancı girişimcileri denetleyecek ve onların getirdiklerinden fazlasını götürme arzularını dizginleyecek bir iç denetim mekanizması kurabilirlerse, ülkelerinin kalkınma hamleleri akim kalmaz.
