Türk - Rus İlişkilerinin Karadeniz - Kafkasya Boyutu: Uçak Krizi ve Sonrası

Makale

Türkiye ve Rusya arasındaki siyasi, ekonomik ve toplumsal ilişkiler 2000’ler boyunca sürekli olarak artarak gelişme göstermiştir. İki ülke ilişkilerinde söz konusu dönemde...

Türkiye ve Rusya arasındaki siyasi, ekonomik ve toplumsal ilişkiler 2000’ler boyunca sürekli olarak artarak gelişme göstermiştir. İki ülke ilişkilerinde söz konusu dönemde gerçekleşen yakınlaşma sürecinin en önemli yansımalarından birisi de geleneksel olarak bir rekabet alanı olarak görülen Karadeniz- Kafkasya bölgesinin bir işbirliği alanına dönüşmesidir. Karadeniz-Kafkasya bölgesine yönelik olarak belirginlik kazanan bu yeni diplomatik yaklaşımın en dikkat çekici boyutu ise iki ülkenin bölgede patlak veren krizleri ve diğer jeopolitik sorunları ABD ve AB gibi bölge dışı aktörler yerine birbirleriyle yoğun siyasi diyalog kurarak çözmeye çalışmalarıdır.

Türk-Rus ilişkileri 24 Kasım 2015’te Türkiye’nin hava sahasını ihlal ettiğinden dolayı bir Rus SU-24 savaş uçağını düşürmesi sonucunda bir anda iki ülke ilişkilerindeki mevcut kazanımları da tehlike sokacak bir krize sürüklenmiştir. Bu krizin Karadeniz-Kafkasya bölgesindeki stratejik dengeler üzerinde de ciddi yansımaları olmuştur. Nitekim olayı takiben Türkiye ve Rusya arasındaki bölgesel stratejik diyalog tamamen durmuştur. Öte yandan Rusya’nın Ermenistan’la askeri ilişkilerini hızla güçlendirmesi ve Kırım’daki askeri varlığını belirgin şekilde arttırması Karadeniz-Kafkasya bölgesindeki hassas stratejik dengeyi kısa sürede Türkiye’nin aleyhine çevirmiştir.

Bu çalışmanın amacı, 2015’in son aylarından itibaren Türk-Rus ilişkilerinde meydana gelen değişimi ve bozulan dengeleri Türkiye açısından yorumlamak ve Rusya ile yaşanmakta olan krizin Türkiye’nin Karadeniz-Kafkasya politikaları üzerinde kısa ve uzun vadede ne tür yansımaları olacağıyla ilgili öngörülerde bulunmaktır. Çalışmada ilk olarak uçak krizi öncesinde Karadeniz - Kafkasya coğrafyasında Türkiye ve Rusya’nın kesişen bölgesel çıkar ve stratejilerine bakılarak aralarındaki rekabet ve çatışma unsurlarından bahsedilecektir. Daha sonra ise ikili ilişkilerde yaşanan bu krizin söz konusu bölgede iki devletin politikalarına kısa ve orta vadede nasıl etki edebileceği irdelenecektir.

1990’larda Türk-Rus İlişkilerinin Karadeniz-Kafkasya Boyutu Türkiye-Rusya ilişkilerinin 2000’lerdeki seyrini daha iyi anlayabilmek için öncelikle 1990’lı yıllarda ilişkilerin bölgesel boyutuna kısaca değinmek gerekir. Bu konuyla ilgili olarak vurgulanması gereken husus ise 1990’larda Ankara ve Moskova’nın temelde çok önemli bir ikilemi aşma zorunluluğuyla karşı karşıya bulunmalarıdır. İki ülke bir taraftan yeni bağımsızlığını kazanan Kafkasya ve Orta Asya ülkeleri üzerinde jeopolitik olarak bir nüfuz mücadelesine girerken, diğer taraftan ise Sovyetler Birliği’nin dağılmasından sonra ikili düzeyde büyük ivme kazanan ekonomik ilişkilerini riske atmak istememişlerdir.1

Bu ikilem özellikle 1993-1997 döneminde çok açıkça görülmektedir. Örneğin Dağlık Karabağ sorununda Türkiye Azerbaycan’ı desteklerken Rusya Ermenistan’la yakın işbirliğine girmiştir. Rusya ayrıca Türkiye’nin Orta Asya ülkeleriyle yakın ilişkiler kurma çabasını da şüpheyle karşılamış ve bunu Pan-Türkizm siyaseti olarak değerlendirmiştir. Öte yandan Türkiye’yi bölgede adeta ABD’nin bir piyonu olarak görmüş ve bu bağlamda Batı ülkeleri tarafından desteklenen Bakü-Tiflis-Ceyhan petrol boru hattı projesine karşı kendi alternatifi olan Bakü-Novorrosisk hattını gündeme getirmiştir.2

Rusya ayrıca Gürcistan, Azerbaycan ve Moldova’nın ayrılıkçı bölgelerini de destekleyerek ABD ve AB’nin eski Sovyet coğrafyasındaki etkisini sınırlandırmaya çalışmıştır. Bu kapsamda örneğin Gürcistan ve Ermenistan’a askeri üsler ve birliklerini yerleştirmiş ve bu durum Türkiye’nin Kafkasya’da doğrudan Rusya kaynaklı bir askeri tehdit algılamasına neden olmuştur.3 Kısacası 1990’larda özellikle Kafkasya’nın Türk-Rus ilişkileri açısından açık bir jeopolitik rekabet alanı olarak görüldüğünü söylemek mümkündür.

Meselenin diğer tarafına bakıldığında ise iki ülke arasında devam eden tüm jeopolitik sorunlara rağmen hızla gelişen ekonomik ilişkiler dikkat çekmektedir. Özellikle ticaret, inşaat ve turizm sektörlerinde ikili ilişkilerin hacmi önemli rakamlara ulaşmış ve yeni projeler ortaya atılmıştır.4 Nitekim Türkiye’nin 1992 gibi erken bir tarihte Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü’nün (KEİÖ) kuruluşuna ön ayak olması çok anlamlıdır. Ankara ve Moskova’yı aynı çatı altında buluşturan en önemli bölgesel işbirliği örgütü olan bu oluşumun “ekonomik ilişkiler“ temelinde tasarlandığına özellikle vurgu yapmak gerekir.

1990’larda Türk-Rus ilişkilerinin seyrini Karadeniz merkezli olarak değiştiren en önemli gelişme ise 1997’de Rus Başbakanı Viktor Çernomirdin’in Türkiye ziyareti esnasında Mavi Akım doğalgaz boru hattı anlaşmasının imzalanmasıdır. 5 Bu anlaşma hem Türk-Rus ekonomik işbirliğinin yeni bir safhaya geçmesine vesile olmuş, hem de Karadeniz’in iki ülke arasında bir işbirliği havzası olarak algılanmasını daha da kolaylaştırmıştır. Zira Gazprom’un o tarihe kadar üstlendiği en büyük yatırımlardan birisi olan Mavi Akım’ın iyi yönetilebilmesi için öncelikle Türkiye-Rusya ilişkilerinde belirli bir istikrar ve öngörülebilirlik sağlanması ihtiyacı doğmuştur. Bu ihtiyaç 2000’de Rusya’da Vladimir Putin’in iktidara gelmesinden sonra daha da belirgin hale gelmiştir. Nitekim Putin’in özelikle ilk başkanlık döneminde Türkiye ve Rusya arasındaki ilişkilerin hızlı biçimde iyileşmeye başladığı görülmektedir.
Doç. Dr. Emre ERŞEN
Marmara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi

Doç. Dr. Emel Parlar DAL
Marmara Üniversitesi, Siyasal Bilgiler Fakültesi
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2650 ) Etkinlik ( 218 )
Alanlar
Afrika 73 621
Asya 98 1041
Avrupa 22 634
Latin Amerika ve Karayipler 16 68
Kuzey Amerika 9 286
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1349 ) Etkinlik ( 51 )
Alanlar
Balkanlar 24 284
Orta Doğu 21 596
Karadeniz Kafkas 3 294
Akdeniz 3 175
Kimlik Alanları ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1289 ) Etkinlik ( 75 )
Alanlar
İslam Dünyası 56 779
Türk Dünyası 19 510
Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2006 ) Etkinlik ( 77 )
Alanlar
Türkiye 77 2006

İstanbul İktisat Kongresi, Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi TASAM ile TASAM BGC tarafından “Geleceğin Ekonomisinde Türkiye ve Sosyal Ahlâk Kodu” ana temasıyla 09-10 Aralık 2021 tarihinde gerçekleştirilecek;

Dünyanın en uzun (ülke çapında yaygın olmayan) iç savaşına sahne olan kapalı kutu Myanmar dünyada olduğu gibi ülkemizde de genellikle pek fazla bilinmeyen bir ülke. ;

Türkiye’de ilk kez 2015 yılında düzenlenen ve bu yıl yedincisi gerçekleştirilen İstanbul Güvenlik Konferansı, “Post-Güvenlik Jeopolitik: Çin, Rusya, Hindistan, Japonya ve NATO” ana teması ile TASAM Millî Savunma ve Güvenlik Enstitüsü tarafından, 04-05 Kasım 2021 tarihinde DoubleTree by Hilton İstanb...;

İsrail’in Doğu Kudüs ve Batı Şeria’daki, yasa dışı yerleşim, yıkım, zorla yerinden etme, müsadere, tahliye politikalarında bir değişiklik yok. 1967’den beri devam eden bu durum, hiç kuşkusuz sistematik bir devlet politikası ve bu politikaları uygularken kendi hukuk sistemini de sonuna kadar kullanm...;

20. yüzyılın en karmaşık ve spekülasyona açık ilişkilerinden birisi de Çin-Rusya ilişkileridir. Geçmişte birçok defa sorun yaşayan iki ülke günümüzde “eşi benzeri görülmemiş” bir ortaklığı inşa etmeye çalışmakta.;

“Doğadan öğrenme ve tatbik etme” olarak tanımlanan Biyomimikri olgusunun inovasyondan dönüşüme, verimlilikten sürdürülebilirliğe, tasarımdan sanata, araştırmadan geliştirmeye, üretimden pazarlamaya, eğitimden sağlığa, ulaşımdan savunmaya ve yönetimden stratejiye yaşamın her alanına dair yüksek nitel...;

İstanbul Güvenlik Konferansı yedinci yılında “Post-Güvenlik Jeopolitik: Çin, Rusya, Hindistan, Japonya ve NATO” teması altında TASAM Millî Savunma ve Güvenlik Enstitüsü tarafından 04-05 Kasım 2021 tarihinde İstanbul’da düzenlendi.;

Sayın Bakanlar, Sayın Genelkurmay Başkanı, sayın bürokratlar, sayın misafirlerimiz, hepiniz TASAM tarafından düzenlenen 7. İstanbul Güvenlik Konferansı’na hoş geldiniz. ;

DTF Akil Kişiler Kurulu Toplantısı 5

DTF Akil Kişiler Kurulu’nun beşinci toplantısı 25 Mayıs 2022 tarihinde İstanbul’da 6. Dünya Türk Forumu marjında gerçekleştirilecektir.

  • 25 May 2022 - 25 May 2022
  • İstanbul - Türkiye

İngiltere’nin II. Dünya Savaşı sonrasında Hint Altkıtası’ndan çekilmek zorunda kalması sonucunda, 1947 yılında, din temelli ayrışma zemininde kurulan Hindistan ve Pakistan, İngiltere’nin bu coğrafyadaki iki asırlık idaresinin bütün mirasını paylaştığı gibi bıraktığı sorunlu alanları da üstlenmek dur...

Gündem 2063, Afrika'yı geleceğin küresel güç merkezine dönüştürecek yol haritası ve eylem planıdır. Kıtanın elli yıllık süreci kapsayan hedeflerine ulaşma niyetinin somut göstergesidir.

Geçmişte büyük imparatorluklar kuran Çin ve Hindistan, 20. asırda boyunduruktan kurtularak bağımsızlıklarına kavuşmuş ve ulus inşa sorunlarını aştıkça geçmişteki altın çağ imgelerinin cazibesine kapılmıştır.

Türkiye ile Avrupa Birliği (AB) ilişkilerinin bugünü ve geleceğinin ele alındığı Avrupa Birliği Sempozyumu, Türk Asya Stratejik Araştırmalar Merkezi (TASAM) ile Türk Avrupa Bilimsel ve Eğitimsel Araştırmalar Vakfı (TAVAK) işbirliğinde 02 Şubat 2018’de İstanbul Taksim Hill Otel’de gerçekleştirildi.

1982 Anayasası'nın defalarca değişikliğe uğramasına rağmen iskeletinin değiştirilememesi nedeniyle Türkiye'nin yeni bir anayasaya gereksinimi olduğu konusunda kamuoyunda genel bir konsensüs bulunmaktadır.

Bu rapor, Türk savunma sanayiinin gelişme sürecinin sürdürülebilirliginin ve ihracat potansiyelinin arttırılmasında, şekillendirilecek geleceğe uygun; insan sermayesi, yapı, süreç ve stratejilerin tasarlanmasına ışık tutmak, bu kapsamda alınabilecek tedbirleri saptamak maksadıyla hazırlanmıştır.

Rusya'nın hem Avrasya bölgesine hâkim olmak hem de dünya politikalarında lider aktörlerden biri olmak amacıyla geliştirdiği Avrasyacılık tartışmaları, analitik olarak klasik ve modern olarak değerlendirilebilir.

Soğuk savaşın ardından, “yeni dünya düzeni“ olarak adlandırılan dönem, hegomonik bir güç olarak beliren ABD’nin “büyük vaadi“ ile başladı: “Demokrasiyi dünyada yaygınlaştırmak“. Bu “büyük“ vaad, yoksulluk, adaletsizlik ve şiddet dolu bir dünyayı kurmak biçiminde gerçekleşti ve iki “siyasi/askeri“ ar...