Fransa’nın Cezayir’e Özür Borcu

Stratejik Yorum No: 102
Geçtiğimiz pazar günü (8 Mayıs) Cezayir’de binlerce kişinin katıldığı toplu bir yürüyüş yapıldı ve Fransa sömürgecilik döneminde yaptıklarından dolayı kınandı. Cezayir Cumhurbaşkanı Abdulaziz Boutiflika Fransa’nın 1945’teki Setif katliamı için özür dilemesini istedi. Fransa Dış İşleri Bakanı Michel Barnier özetle bu tür acı hatıraların gün yüzüne çıkarılmasının iki ülke ilişkilerine zarar vereceğini (!), arşivlerin açık olduğunu ve tarihçilerin araştırmalar yapabileceğini söyledi.

İşte geçtiğimiz pazar günü Setif’te düzenlenen anma yürüyüşü bu yüzden önemliydi. 1954’te başlayıp sekiz yıl süren ve 1962’de Cezayir’in bağımsızlığını kazanmasıyla sonuçlanan halk direnişinin fitili Setif’teki yürüyüşle ateşlenmişti. Yürüyüşle ilgili bir diğer önemli nokta ise takip edilen güzergahın 60 yıl önce takip edilen güzergahın aynısı olması idi. O zamanki yürüyüşte insanlar özgür değillerdi ve yürüyüşleri planladıkları güzergahı tamamlayamadan saldırılarla yarıda kesildi ama bu yürüyüşü yapanlar ise bağımsız Cezayir halkıydı ve o gün yarım kalan yürüyüşü tamamladılar.

Aslında Cezayir Cumhurbaşkanı Boutiflika 8 Mayıs 1945’te Setif’te 45,000 insanın ölmesinde Fransa’nın sorumluluğu olduğunu kabul edip özür dilemesini istemesi Cezayir’in bir cesareti olarak değil aksine olayları fazla büyütmediğinin bir göstergesi olarak görülmeli. Çünkü o dönemde bağımsızlıklarını isteyen çok sayıda Cezayirlinin Fransız askerlerince öldürüldüğü tek olay Setif değildi. Fransa ile Cezayir arasında gerginliklerin başlangıcı 19.yüzyılın ortalarına kadar gitmektedir. O dönemde çok sayıda Cezayirli Fransız yönetimine karşı geldikleri için hayatını kaybetti. Askerlerden kaçmak için bir mağaraya sığınan insanların mağara ateşe verilerek öldürülmeleri veya Fransızların çoluk çocuk demeden 5 bin kişiyi Kheruta boğazındaki Hanus köprüsünden aşağıya ölüme atmaları için Boutiflika Fransa’dan özür istemiyor. Fransız Komünist Partisinin 8 Şubat 1962 günü ‘Cezayir’de barış’ (“Cezayir’e özgürlük“ değil sadece ‘barış’) isteklerini dile getirdikleri bir yürüyüşe müdahale eden polisin on kişiyi öldürmesi gündeme getirilmiyor henüz. 17 Ekim 1961 günü 400 kişinin hayatını kaybettiği (Fransızlara göre sadece 40 kişi öldü) ve cesetlerin Seine nehrinden toplandığı gösteri için de özür talep etmiyor Cezayir. Dolayısıyla Fransa sadece kendisinden beklenen Setif katliamının sorumluluğunu üstlenmesi ve özür dilemesi deyim yerinde ise Fransa adına ucuza kapatmak olacaktır.

Setif’te yaşananların katliam olup olmadığı bugün tartışılan bir konu değil. Böyle bir olayın gerçekleştiğini Fransa da kabul etmektedir. Fakat Fransa hayatını kaybeden insan sayısını fazla abartılı bulmaktadır. Ayrıca Marc Ferro ve Raimondo Luraghi gibi sömürgecilik tarihi alanında saygın bir yere sahip batılı tarihçiler de bu tür trajik olayların olduğunu ve hatta işkence ve kıyımın had safhada olduğunu kaydetmişlerdir. Geçtiğimiz Şubat ayında Fransa’nın Cezayir büyükelçisinin Setif katliamı ile ilgili olarak ‘bağışlanamaz trajedi’ olarak bahsetmesi Cezayir’in elini güçlendirmektedir.

Tarihe baktığımızda bir ülkenin diğer bir ülkeden geçmişte yaşananlardan dolayı özür dilemesine defalarca rastlamaktayız. Örneğin Batı Almanya başbakanı Willy Brandt 2. Dünya Savaşı sırasında milyonlarca yahudinin öldürülmesinden ötürü özür diledi (hemde tüm dünyayı şaşırtıp diz çökerek). Batı Almanya parlamentosu ise 40 yıl direndikten sonra 13 Nisan 1990’da Nazilerce işlenen suçlardan dolayı özür diledi ve İsrail ile daha sıkı ilişkiler kurmanın yollarını arayacağını söyledi. Ağustos 1994’te Alman Cumhurbaşkanı Roman Herzog İkinci Dünya Savaşında ülkelerinde sebep oldukları acılardan dolayı Polonyalılardan özür diledi. 8 Nisan 2000’de Belçika 1994 yılında Ruanda’da yaşanan iç savaşı önlemede başarısız olduğunu kabul ederek uluslararası camiadan özür diledi. 15 Ağustos 2002’de Japon başbakanı Junichiro Koizumi ülkesinin geçmişteki agresifliğinden dolayı uluslararası camiadan özür diledi. Temmuz 1995’te Jacques Chirac 320,000 yahudinin ölüm kamplarına sürülmesinde Vichy hükümetinin Nazilere yardım etmesinden dolayı özür diledi (Daha önce Temmuz 1992’de o zamanki Fransa cumhurbaşkanı François Miterand özür dilemeyi reddetmişti.) Benzeri örnekleri çoğaltmak mümkün.

Tüm bunlardan sonra Boutiflika haklı olarak ülkesinin bağımsızlığını kazanma adına 1,5 milyon Cezayirlinin hayatını kaybetmesine neden olanların bir özür borçlu olduğunu düşünmektedir ve buna da hakkı vardır.

Fransa-Cezayir ilişkileri Cezayir’in sekiz yıl süren bağımsızlık direnişinden beri pek de iyi değildi. Fakat geçtiğimiz yıllarda iki ülke arasındaki ilişkilerde önemli ölçüde gelişme gözlemlenmektedir. 2003’te Jacques Chirac Cezayir’e resmi bir ziyaret düzenleyerek 41 yıl aradan sonra Cezayir’i ziyaret eden ilk Fransız devlet başkanı olurken Cezayir cumhurbaşkanı Boutiflika da bu girişimlere olumlu karşılık verdi. Son olarak iki ülke 2003 Mart ayında Chirac’ın ziyaretinde iki ülke arasındaki ilişkileri iyileştirmeyi amaçlayan bir dostluk anlaşması imzaladılar.

Fransız tarihçi Benjamin Stora’ya göre bugüne dek Fransızlar arasında Fransa’nın sömürgecilik döneminin ardından bıraktıkları çok az tartışıldı. Stora bu tür olaylarda bir paradoksun var olduğunu söyler ve ekler: ‘Olay ne kadar geçmişe gönderilirse o kadar gün yüzüne çıkar.’

Tarihten kaçsak bile tarih bizim peşimizi bırakmayacaktır. Ülkeler arasındaki ilişkiler elbette geçmişte yaşanmış birtakım olaylar yüzünden kilitlenmemelidir ve geliştirilmelidir ama ülkeler de geçmişleriyle yüzleşmeli ve varsa hatalarını kabul etmelidirler. Cezayir’in istediği de işte bu. Bu sadece Fransa ve Cezayir arasında bir sorun olarak görülmemelidir. Yukarıda değindiğim gibi Almanya 2. Dünya Savaşı’ndan dolayı birçok ülkeden özür diledi. Bugün özellikle Avrupalı devletler 18. yüzyılın sonlarında ve 19. ilk yarısında sömürge olarak yönettikleri ülkelerin bugünkü durumlarına bakıp bunda kendi sorumluluklarını görmelidirler. Görmeli ve kendilerini affettirmek için bu ülkelerin kalkınmalarına yardımcı olmalıdırlar. Türkiye ise gerek benzeri sorunlarla uğraşmakta olduğundan gerekse bizleri kardeş olarak gören bu ülkelerle olan tarihi bağlarımızdan dolayı Cezayir’i bu mücadelesinde yalnız bırakmamalıdır.

*Hasan Öztürk
TASAM Afrika Uzmanı
hozturk@tasam.org