UAEA Nükleer Güvenlik Dairesi E. Uzman Müfettişi, TASAM Yönetim Kurulu Üyesi
Nükleer Silahlar ve ulusların güvenliği
1950’den itibaren uluslarası nükleer malzeme ticaretinin ve bölgesel ölçeklerde nükleer yakıt sanayisinin gelişmesi arttıkça, ülkeler nükleer enerjinin barışcıl amaçlardan askeri amaçlara saptırılmasını önlemeye yönelik İkili, Çok Taraflı ve bölgesel Alanda Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi şeklinde antlaşmalar yapmaya başladı. Ancak kısa bir zaman sonra, bu antlaşmalara uyumlu hareket edilip edilmediğini kontrol etmek üzere, ilgili tarafların isteği ile, nükleer madde ve malzemelerin uluslararası ticareti ve ulusal nükleer sanayinin denetimini yapacak olan bir uluslararası sistemin gerekli olduğu anlaşıldı.
Bu sistemin ana örgütü olan Uluslararası Atom Enerji Ajansı (UAEA), Birleşmiş Milletler’in özerk bir alt kuruluşu olarak, 1957 yılında kuruldu. UAEA’nın misyonu, Ajans Tüzüğü’nün II. Maddesi’ne göre, “Atom enerjisinin dünya barışına, sağlığa ve refaha katkısını hızlandırmak ve artırmaktır. Bunu yaparken Ajans, olabildiğince, kendisi tarafından veya isteği üzerine veya kendi idaresi veya denetimi altında yapılan yardımın askeri amaçla kullanılmamasını sağlayacaktır.“ Tüzüğün III. Maddesi’nin A5 bendi, aşağıdaki amaçlara yönelik bir Nükleer Güvenlik Denetimleri Sistemi kurarak uygulamasını amirdir:
- Madde II’de kayıtlı görevi yerine getirmek,
- Tarafların isteği üzerine ikili veya çok taraflı anlaşmalarda öngörülen güvenlik denetimlerini uygulamak,
- Bir devletin isteği üzerine, bu devletin nükleer enerji alanındaki herhangi bir çalışmasına güvenlik kontrolu uygulamak.
1965 yılında yalnızca ABD, Sovyetler Birliği, İngiltere, Fransa ve Çin’nin nükleer silahları vardı. Bu sayının artmaması için bu beş ülke büyük gayret sarfediyorlardı. Aynı yıl “Güvenlik Denetimleri“ konusunda önemli bir adım atıldı. O zamana kadar yalnızca reaktörler için uygulanan eski denetim sistemi yerine daha kapsamlı bir sistemin getirilmesi yönünde çalışmalar başlatıldı. Bunun sonucunda, 1966 ve 1968 yıllarında daha da genişletilen bir sistem kuruldu. Bu yeni güvenlik denetim sisteminin öğeleri Ajans’ın INFCIRC/66/Rev.2 kod adı ile anılan belgesinde ortaya konduğundan, bu tip denetimler kısaca “66 tipi denetimler“ diye adlandırılır. Bu tip denetim anlaşmaları altında yapılan denetimler yalnızca bir ülkenin aldığı tesise, malzemelere ve cihazlara uygulanmaktadır. Ülke içinde önceden var olan veya kendileri tarafından dış yardım almaksızın geliştirilen tesisleri vb kapsamaz. Bu tip anlaşmalar çerçevesinde yapılan güvenlik denetimlerine tâbi başlıca ülkeler Hindistan, Pakistan ve İsrail’dir. Bu ülkeler daha sonraki yıllarda yürürlüğe girmiş olan çok daha geniş kapsamlı Antlaşma ve anlaşmaları da imzalamamışlardır.
