Türkiye ve Özbekistan arasındaki ilişkilerin kökü uzak tarihe, Türkistan dönemine kadar derinlere gidiyor. Ortak özellikleri, aynı zamanda kültür ve iki Türk boyunun dillerindeki benzerlikten kaynaklanmaktadır. Belki de bu faktör Türkiye'nin 1990 yılında Özbekistan Cumhuriyeti'nin bağımsızlığını tanıyan ilk ülke olmasına neden olmuştur.
Söz konusu tarihten bu yana, Özbekistan ve Türkiye arasındaki ilişkiler ticari-ekonomik ve mali alanlarda dinamik bir şekilde gelişmektedir. İki devlet arasında, birçok işbirliği anlaşması imzalanmıştır. 1998 yılında Taşkent’te ekonomik ve ticari işbirliği anlaşması, 1995 yılında yatırımların teşviki ve korunmasına ilişkin sözleşme, 1997 yılında çifte vergilendirmeyi önleme anlaşması, 1996 yılında Özbek-Türk Ekonomik Komitesi’nin kurulmasına ilişkin anlaşma imzalanmıştır. Aynı zamanda, 2008 yılında iki ülke arasındaki ticaretin teşvik edilmesi, işletmeler ve ekonomik kuruluşlar arasındaki endüstriyel ve teknolojik işbirliğinin geliştirilmesi amacıyla Ticaret Konseyi’nin kurulmasına yönelik ikili bir anlaşma imzalanmıştır. Böylece iki ülke arasında “en çok kayırılan ülke rejimi“ yürütülmektedir.
2009 yılında Türkiye'nin Özbekistan’a ihracatı 273 milyon dolar olarak gerçekleşmiştir. Özbekistan’ın Türkiye'ye ithalatı aynı yıl 413 milyon doları bulmuştur. 2007 yılında ticaret hacmi 838 milyon ABD doları şeklinde gerçekleşmiştir. Ocak-Haziran 2008 yılında toplam ticaret hacmi % 56 oranında artarak, 573 milyon ABD doları olmuştur. Söz konusu rakam, özellikle ticaret hacminin aynı yıl içinde 1 milyar doları aşmış olması dikkate alındığında, bu yılın ilk yarısı için bir rekor sayılır. Türkiye’nin Özbekistan’dan ithalatının %65’i demir ve demir dışı metallerden, %23’u sanayi ürünlerinden, %12’si de tarım ürünlerinden oluşmaktadır. Türkiye’nin Özbekistan’a ihracatının ana kısmı sanayi ürünleri (% 92,4), tarım ürünleri (% 5,4), demir ve demir dışı metaller (% 2.2) oluşturmaktadır.
Türk ortaklarla tekstil ve gıda sektörlerinde aktif bir işbirliği mevcuttur. Ortaklıkta yapılmakta olan birçok proje iki ülke arasında yatırım işbirliğinin gelişmesine, işadamları arasındaki doğrudan temasları desteklemeye hizmet etmektedir.
Türkiye, Özbekistan ekonomisinde büyük bir yatırımcı konumundadır. Türk şirketlerinin Özbekistan'a yatırımı 1 milyar ABD dolarını geçmiştir. Türk şirketleri, özellikle inşaat sektöründe aktif faaliyet göstermektedir. İnşaat sektöründeki projelerin değeri yaklaşık 1,6 milyar ABD dolarına ulaşmaktadır.
Özbekistan'da, Türk sermayeli 596 işletme faaliyet göstermekte olup, bunların 139’u yüzde yüz Türk sermayesi ile çalışmaktadır. Özbekistan Cumhuriyeti Dış Ekonomik İlişkiler, Yatırımlar ve Ticaret Bakanlığı’nda 93 Türk firması akredite edilmiştir. Türkiye'de 103 Özbek şirket de faaliyetini sürdürmektedir. Türk şirketleri genel olarak ekonominin tekstil, gıda, inşaat, kimya, giyim, deri, tuhafiye, kereste, et ve süt sanayi sektörlerinde, toptan ve perakende ticaret alanlarında çalışmaktadır.
Ekonomik işbirliğinin yanı sıra Türkiye, Özbekistan’a Türk İşbirliği ve Kalkınma İdaresi (TİKA) aracılığıyla teknik destek vermektedir. Tarım, arıcılık, ormancılık, balıkçılık, sağlık, bankacılık sektörlerinde ve diğer alanlarda bir takım projeleri gerçekleştirmektedir.
Türkiye tarafından Özbekistan’a yapılan kalkınma yardımları 2008 yılında 5.9 milyon ABD doları olmuştur. Kalkınma yardımı olarak tahsis edilen ve 2008’de 7,25 milyon ABD Doları olan meblağ, 2009 yılında 8,8 milyon dolara ulaşmıştır. Türkiye, Özbekistan Cumhuriyetine her geçen yıl daha fazla teknik destek vermeye devam ediyor.
Ancak, Özbekistan ve Türkiye arasında sadece ticari ve ekonomik ilişkiler değil, aynı zamanda kültürel ilişkiler de gelişmektedir. Son yıllarda turizm sektörü ve ikili kültürel ilişkilerin gelişmesine büyük önem verilmektedir. İki ülke arasındaki mesafe nedeniyle ortaya çıkabilecek zorluklara rağmen, Türkiye'nin turistik ve tatil bölgeleri Özbekistan vatandaşlarının ilgisini çekmektedir. Özbekistan’ın tarihsel turizm potansiyeli ve zengin kültürel mirası de Türk vatandaşlarının ilgisini çekmektedir. Bu nedenle, turizm sektöründe işbirliğin geliştirilmesi, iki ülke halklarının yaklaşmasında önemli bir rol taşımaktadır.
Sosyo-ekonomik ilişkilerde diaspora bir araç olabilir. Diaspora, genellikle sosyo-ekonomik ilişkilerin daha da gelişmesine katkıda bulunmaktadır. Türk ve Özbek diasporaları ve onların kültür merkezleri, iki ülke arasında kültürel alışverişi teşvik eder ve dost ülkelerin kültür ve geleneklerinin taşıyıcısıdır. Diasporalar tarafından oluşabilecek imkânları kullanmak gerekmektedir. Çünkü onlar sadece devletin kültürel mirasının taşıyıcısı değil, belki de ülkede girişimcilik faaliyetinin bir özendiricisidir. Diasporalar, dost ülkelerden edinilmiş bilgilerin ve yenilikçi fikirlerin taşıyıcısı olarak, ülkelerin ekonomik gelişmesine ve böylece devletlerin ekonomik kalkınmalarına katkıda bulunmaktadırlar. Bu yüzden, diasporalar ve ülkeler arasındaki ilişkilerin teşvik edilmesi ve geliştirmesi gerekmektedir.
Diasporalar, iki devleti bağlayan bir köprü olabilir. Bu nedenle, süreç katılımcısı olan ülkeler arasında, özellikle diasporalar, kültür merkezleri, ülkeler ve özel sektör arasında diyalog kurulması faydalı olacaktır. Teknik Yardım Kuruluşları, söz konusu süreçte destekleyici ve kolaylaştırıcı konumda olabilir.
Sonuç olarak belirtmek gerekiyor ki, ekonomik, kültürel ve insani alanlarda karşılıklı yarar sağlayan ilişkilerin, özellikle ticari-ekonomik, kültürel ve insani yardım ilişkilerinin geliştirilmesi için tüm çabaları göstermek gerekmektedir. İkili ilişkilerin daha da aktif bir şekilde geliştirilmesi için iki ülke de gereken kaynaklara ve büyük potansiyele sahiptir. Özellikle, ticaret hacminin karşılıklı olarak birkaç kat arttırılması için imkânlar var. Bu amaçla, ticari, yatırım, endüstriyel ve teknolojik alanlarda işbirliği potansiyelinin incelenmesi üzere araştırmalar yapılması ve bu imkânların iki ülkenin hükümetlerine ve özel sektör temsilcilerine aktarılması gerekmektedir. İki ülke arasındaki ilişkilerin daha da verimli bir şekilde olması için, ticari-ekonomik ve kültürel işbirliği yolundaki engellerin belirlenmesi ve aşılması, söz konusu engellerin kaldırılması için dost ülkelerin hükümetlerine tekliflerin ve karşılıklı yarar sağlayan ekonomik ilişkilere ait programların sunulması gerekmektedir. İlişkilerin daha da verimli ve karşılıklı yarar sağlaması için, yıllık toplantıların, tartışma ve yuvarlak masa toplantılarının düzenlenmesi ve bu aktivitelere ilgili tarafların davet edilmesi gerekmektedir.
Kaynaklar:
- News from IGEME and Turkey: “Turkish-Uzbek Trade Volume Insufficient, Trade Chamber Head Says“, <http://www.tpankara.org.tr/english/habere.cfm?haberkodu=1000529 >, June 2010
-
Turkish Weekley: Turkey-Uzbekistan: Strengthening Cooperation and Achieving Progress,
- “Prodvijenie torgovli mejdu Uzbekistanom i Turciey doverili tuecko uzbekskomu torgovomu sovetu“, <http://news.mail.ru/economics/2281302/> , January 2009
- TIKA, Annual report 2008, sayfa 28, 2009
- 2009 Kalkınma Raporu, Raporlama ve Koordinasyon Birimi, sayfa 29, Mayıs 2009
