Stratejik Yorum No: 245
1- Siyasi istikrar,
2- AB ile ilişkiler,
3- IMF ile ilişkiler,
4- Güvenlik.
Tabii ki, tüm bu gelişmelerin uluslararası ortamdan ayrı değerlendirilemeyeceğini de özellikle vurgulamıştık.
AK Parti’nin iktidara geldiği dönemdeki uluslararası ekonomik gelişmelere bakıldığında, özellikle ABD ve gelişmiş ülkelerde faiz oranlarının sıfıra yaklaşmaya başladığı görülmekte idi. Bu durumda uluslararası sermaye sahipleri, bu ülkelere yatırım yaptıkları takdirde faiz oranlarının düşmesi nedeniyle yeterli geliri elde edemiyorlardı. Ancak gelişmekte olan ülkelerde ekonomik büyüme ve gelişme hızla devam ediyordu. Bu ortamda uluslararası sermaye daha kârlı olan gelişmekte olan ülkelere yönelmiştir. Dolayısıyla uluslararası sermayenin akışı gelişmiş ülkelerden gelişmekte olan ülkelere doğru olmuştur. Bu ülkelerin ihtiyaç duydukları sermaye dış kaynaklardan temin edilebilmekte, gelen bu kaynaklar ekonomiye aktarıldığında büyüme ve gelişme hızlanmakta, riskler azalmaktaydı. Söz konusu uluslararası konjonktür Türkiye ekonomisindeki gelişmelerin en önemli nedenlerinden biriydi.
Bir diğer konu da Türkiye’nin içinde bulunduğu siyasi ve ekonomik ortam ve bu ortamdaki gelişmelerdi. Neydi bu gelişmeler? Başlangıçta da belirttiğim gibi, siyasal istikrar bu gelişmelerden biriydi. Özellikle yapılan seçimlerle AK Parti hükümeti anayasayı dahi tek başına değiştirebilecek şekilde büyük bir çoğunlukla iktidara gelmiş ve Türkiye’de siyasi istikrar dönemi başlamıştı. Bu durum herkes tarafından kabul görmüştü. AK Parti başlangıçta bu denli siyasi gücüne ve meclisteki çoğunluğuna rağmen diğer partilerle ve toplumun her kesimiyle uzlaşmacı bir anlayışla faaliyetlerini devam ettirmekteydi. Bu uzlaşmacı anlayış Türkiye’de birlik ve beraberliği sağlamakta, dolayısıyla Türkiye’ye olan siyasi güveni artırmaktaydı. Bu kapsamda AB uyum paketleri ve çok sayıda yasa konusunda mecliste ortak görüşler ve uzlaşmayla önemli bir gelişme kaydedilirken, devrim niteliğindeki kanunlar hızla kabul edilerek uygulamaya kondu. Dolayısıyla, siyasal ortamdaki bu güvenirlilik ekonomiye ve ekonomik performansa da doğrudan etki yaptı.
AK Parti’nin ekonomi politikalarında görülen olumlu gelişmelerin bir diğer nedeni de AB ile ilişkilerin hızla gelişmesi ve Türkiye’nin AB’ye tam üyelik yönündeki beklentilerin artması ile doğrudan ilgilidir. Türkiye’nin AB’ye giriş trendindeki bu hızlı gelişme, gerek yabancı gerekse yerli yatırımcıların Türkiye’ye daha fazla güvenmesine ve yatırım yapılabilir bir ülke seviyesine gelmesine neden olmuştur. Özellikle 3 Ekim 2005 tarihinde Türkiye ile AB arasında müzakere sürecine geçilmesi bu noktada Türkiye’nin artık AB’nin ayrılmaz bir parçası olması yönündeki beklentileri artırmıştır. AB ile olan ilişkilerdeki gelişmeler kapsamında toplumsal hayatın bütün alanlarında yapılan kanun değişiklikleri Türkiye’yi gelecekte ekonomik, siyasi ve sosyal yönden güvenilir ve başarılı ülkeler konumuna sokmuştur. Bu durum uluslararası sermayenin Türkiye’ye daha fazla güvenmesine neden olmuştur.
Aynı şekilde AK Parti hükümeti IMF ile olan ilişkileri hiçbir alınganlığa ve tereddüde yer bırakmayacak şekilde uyum içerisinde geliştirmeye başlamış ve IMF ile yapılan program çerçevesinde alınması gereken tedbirler yerinde ve doğru olarak gerçekleştirilmiştir. Bu da uluslararası sermayenin Türkiye’ye akışına önemli bir katkı yapmıştır.
Güvenlik konusu da önemli parametrelerden birisidir. Özellikle PKK terör örgütünün tek taraflı olarak açıkladığı ateşkes doğrultusunda terör eylemlerine bir süre ara vermesi Türkiye’de yaşanan terörün azalmasını beraberinde getirirken, ülkenin güvenlik ortamı daha uygun bir duruma gelmiştir. İç güvenlik konusunda yaşanan bu tür sorunsuz gelişme diğer parametrelerdeki gelişmeleri daha da perçinlerken Türkiye’ye yabancı sermaye hızla akmaya başlamıştır.
Türkiye, tarihinin en büyük dış ticaret açığını vermesine rağmen ülkeye gelen sıcak para, sonuç olarak AK Parti hükümetinin ilk üç yılı ekonomik açıdan iyi geçirmesine vesile olmuştur. Bu süre zarfında hükümet “az laf çok iş“ sloganına uygun hareket ederken, Başbakan ve bakanlar çevrelerine aldırmadan sadece kendi işlerine odaklanmışlardır. Başta Meclist’e bulunan CHP ile ve toplumun diğer unsurlarıyla uzlaşma ortamı geliştirilmiştir. IMF ve AB ile yaptığı görüşmelerde hükümet tamamen karmaşadan uzak, işinin gereği neyse onu yapmıştır. Bu kapsamda ekonomik program özenle uygulanmış ve mali disiplin daha önce hiçbir hükümetin gösteremediği titizlikle kontrol altında tutulmuştur. İhracat ve dış ticaret hacmi ikiye katlanırken, büyüme hızı beklenenin üzerinde gerçekleşmiş, enflasyon tek haneli rakama inmiştir. Türk Lirası yabancı paralar karşısında değer kazanmış paramızdan altı sıfır atma operasyonu başarıyla gerçekleştirilmiştir. Yeni Türk Lirası üzerinden tahvil çıkarılmış ve ekonominin her alanında önemli gelişmeler yaşanmıştır. Özellikle Kıbrıs konusunda değişen Türk dış politikası uluslararası ortamda Türkiye’ye olan güveni artırmıştır. Türkiye’nin içindeki özgürlük ortamı da önemli ölçüde gelişmiştir. Tüm bu gelişmeler ekonomik alanda da olumlu sonuçları beraberinde getirmiştir.
Ancak 2006 yılından itibaren uluslararası ortamda hızlı bir değişim görülmüştür. Özellikle ABD başta olmak üzere gelişmiş ülkeler faiz artırımına giderken, sıfıra yakın olan faizler %5’ler seviyesine çıkmış ve gelişmekte olan ülkelerde uluslararası sermayenin kârlılık oranları düşmeye başlamıştır. Gelişmiş ülkelerdeki bu faiz artırımları, risk faktörleri de dikkate alınarak uluslararası sermayenin gelişmekte olan ülkelerden gelişmiş ülkelere kaymasına neden olmuştur. Bu süreç diğer gelişmekte olan ülkeler gibi, Türkiye’yi de olumsuz etkilemiştir.
Bunun yanında Türkiye’nin dış ticaret açığı hızla artmış ve Türkiye tarihinde ilk defa bu denli büyük bir dış ticaret açığı görülmeye başlanmıştır.
Ayrıca sorunlar sadece ekonomik göstergelerde yaşanmamakta, sıraladığımız diğer dört parametrede de kendini göstermektedir. Başbakan’ın özellikle siyasi istikrar konusundaki uzlaşmacı ve toplumun her kesimiyle işbirliği içinde faaliyet göstermeye ilişkin tutumu değişmiş ve hoşgörünün yerine müsamahadan uzak bir tavır hâkim olmaya başlamıştır. Yine bu dönemde, Cumhurbaşkanlığı seçimi gündeme getirilmiştir. Başbakan’ın bu konudaki gelişmeleri hoşgörü ve yumuşak üslupla değerlendirmesi gerekirken, aksine, meclisteki çoğunluğu dikkate alarak, bu konuda tek karar vericinin kendileri olduğunu belirtmiştir. Ayrıca laiklikle ilgili yapılan açıklamalar, var olan hassas durumu daha olumsuz bir biçimde etkilemeye başlamıştır. Toplumda her geçen gün kutuplaşma artarak devam ederken, siyasi istikrar konusundaki güvenirlilik yerini zamanla güvensizliğe bırakmıştır.
Bu olumsuz gelişmeler sadece siyasi istikrarsızlıkla sınırlı kalmayıp, aynı zamanda AB ile olan ilişkilerde de söz konusu olmaktadır. AB ile ilişkilere yeterli hassasiyetin gösterilmemesi gelişmelerde yavaşlamaya neden olmuştur. AB’ne ilişkin gelişmelerdeki bu yavaşlama AB ile bu konudaki soru işaretlerinin artmasına neden olmuştur. Özellikle Rumların Türkiye-AB ilişkilerinde veto hakkını kullanma tehdidi Türkiye’nin AB’ye katılım sürecinde belirli soru işaretlerine neden olurken, her geçen gün ilişkilerde belli bir kesinti ya da başka bir olumsuz gelişme yaşanacağı yönündeki beklentileri artırmaya başlamıştır.
IMF ile olan ilişkilerde ise biraz abartılı bir müdanasızlık içine girilmiş ve gereksiz bir soğukluk meydana gelmiştir. IMF programına yeterli hassasiyetin gösterilmeyeceği konusunda gerek uluslararası çevrelerde gerekse de Türkiye’de bir güvensizlik ortamı oluşmuştur.
Merkez Bankası’nın başkanlık seçimlerinde sorun yaşanması, aynı şekilde TRT’ye üst yönetim bürokratlarının atanması konusunda Cumhurbaşkanıyla yaşanan görüş ayrılıkları, bunun yanında bazı kanunların Cumhurbaşkanı tarafından iade edilmesi (özellikle Sosyal Güvenlik Yasası gibi) siyasi güven duygusunu daha da olumsuz etkilemiştir.
Bu gelişmelerle birlikte PKK terör örgütünün yeniden silahlı eylemlere başlayacağını açıklamasıyla, AK Parti iktidarının ilk dönemlerinde nadir görülen terör olayları yoğun bir şekilde ülke gündemini işgal etmeye başlamıştır.
Sonuç olarak, AK Parti hükümetinin iktidara geldiği zamandaki tüm parametreler 2006 yılından itibaren olumsuz bir şekilde değişmeye başlamış ve ekonomide kötümser beklentileri artırmıştır. Mayıs ayında başlayan ve Haziran’da hızlanan olumsuz gelişmeler ve hızlı düşüş bu parametrelerdeki istenmeyen değişimlerin bir sonucudur.
Peki, bu düşüş bir krize neden olabilir mi? Eğer gerekli tedbirler alınmazsa bu mümkündür. Olumlu gelişme sağlayabilecek bu parametrelerdeki olumsuzlukların giderilmesi yönünde ciddi adımların atılması gerekmektedir. Eğer ciddi adımlar atılamazsa, ekonomik parametrelerdeki bu düşüş bir krizin habercisi olabilir. Örneğin, siyasi istikrar konusunda güveni ortadan kaldıran kutuplaşma, erken seçim, Cumhurbaşkanlığı seçimi ve AK Parti hükümetinin uzlaşmaya açık olmayan görüşleri krizi hızlandıracak en önemli nedenlerdir. Bundan dolayı AK Parti hükümetinin kutuplaşmayı önleyen, hoşgörülü, başta muhalefet partisi olmak üzere diğer siyasi partilerin de görüşlerini alacak şekilde daha uzlaşmacı bir tavır sergilemesi gerekmektedir.
AB ile ilişkilerde, Türkiye üzerine düşen görevleri süratle yerine getirmeli, bu konudaki hassasiyetini her defasında göstermeli ve IMF ile yapılan programa sadık kalınması için gereken tedbirler alınmalıdır.
Ayrıca, PKK terör örgütünün silahlı mücadeleye tekrar başlayacağı konusundaki açıklamaların ardından terör olaylarına karşı artırılması gereken güvenlik tedbirlerinde geç kalındığı konusunda ciddi şüphelerimiz vardır. Bu nedenle, güvenlik alanında da gerekli tedbirler alınmalı ve PKK terör örgütünün Türkiye’nin güvenliği konusunda oluşturmaya başladığı soru işareti bu önlemlerle ortadan kaldırılmalıdır. Alınacak tedbirler uluslararası ortamdaki olumsuz gelişmelerin ülkeye aynı şekilde yansımasını kısmen azaltabilir.
Gelişmiş ülkelerde görülen %5’ler düzeyindeki faiz oranlarının uzun süre devam ettirilemeyeceği dikkate alındığında, 2007 yılından itibaren başta ABD olmak üzere diğer gelişmiş ülkelerin faiz oranlarında bir düşüş söz konusu olabilir. Bu durumda yeni dengeler oluşabilir ve gelişmekte olan istikrarlı ülkelere tekrar sermaye akışı yaşanabilir. Ülke içinde sağlanacak siyasi istikrar ve güvenle birlikte, AB ve IMF ile olan ilişkilerde ortaya çıkacak olumlu gelişmeler, ekonomik göstergelerdeki düşüşü ortadan kaldıracak ve ekonomide olumlu tablonun gözlenebilmesi mümkün olabilecektir.
* TASAM Genel Müdürü
