Abd Ve Nükleer İran Krizî: Sorun Ne ve Nereye Gidiyor?

İran'ın nükleer programı ile ilgili kriz özellikle 2003 yılından itibaren dün­ya gündemini meşgul etmektedir. Bu program, 1979 devriminden sonra arala­rı açılan İran ile ABD arasında her zamankinden daha ciddi ve somut bir prob­lem ve gerilime neden olmuştur. Ancak kriz sadece ABD ile İran arasında bir sorun olarak kalmamış ve çok sayıda aktörün dâhil olduğu gerçek bir küresel sorun haline dönüşmüştür.

Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (International Atomic Energy Agency) denetçileri İran'da şimdiye kadar nükleer silah bulmamışlarsa da gerek ABD gerekse de AB İran'ın bu silahları elde etme peşinde olabileceğinden şüphe et­mektedir. Bu nedenle de her iki taraf da İran'ın nükleer silah programını tama­men bırakması gerektiği görüşündedir. İran ise ABD'yi karşısına almamak ve askeri müdahaleye zemin hazırlamamak için diplomasiyi bir çözüm aracı ola­rak kullanma eğilimi içinde olagelmiştir. Bu çerçevede soruna bir çözüm bu­lunması adına AB'nin girişimlerine ve çağrılarına cevap vermiş ve Uluslara­rası Atom Enerjisi Kurumu ile işbirliği yapmıştır.

ABD ile AB İran'ın nükleer programı konusunda temelde aynı fikirde ol­salar da Bush'un ilk döneminde İran'a karşı nasıl bir politika izleneceği konu­sunda görüş ayrılığına düşmüşlerdir. Bu nedenle de bu dönemde her iki taraf da ayrı bir yol izlemiştir. Avrupalılar diplomasiye daha fazla ağırlık vermişler­dir. Bu girişimler sonuç vermiş ve İran uranyum zenginleştirme çalışmalarını geçici olarak durdurmuştur. İkinci kez seçildikten sonra Bush katı tutumunu nispeten yumuşatmışsa da bu tutum İran'ın nükleer programını sona erdirme­sine yetmemiştir.

Fakat İran da bir süre sonra sertleşmiş ve nükleer programından asla vaz­geçmeyeceğini açık bir dille ifade etmiştir. Bunun sonucunda da ortaya gerçek anlamda bir kriz ve oldukça karmaşık bir durum çıkmıştır. Amerikalı kıdemli bir diplomat bu karmaşık durumu şu şekilde özetlemektedir: Avrupalılar ümit­siz bir şekilde nükleer silah geliştirme çalışmalarını durdurması için İran Hü­kümetini ikna etmeye çalışırken ABD geri planda fırsat beklemektedir. Süre­cin en önemli aktörlerinden İsrail ise ürkütücü bir sessizlik içindedir. İranlılar ise amaçlarının barışçıl nükleer enerji elde etmek olduğunu ve ancak kendile­rine uygun bir alternatif sunulduğunda bu amaçlarından vazgeçeceklerini ima ediyorlar. Bu arada ise İran muhalefet grupları Batı Doğruluğu tartışmalı olmakla birlikte İran'ın nükleer silah üretme kapasi­tesine sahip olduğuna dair oldukça somut kanıtlar mevcuttur. Örneğin 2002 yı­lında bir İran muhalefet grubu İran'da iki nükleer tesisin varlığını ifşa etmiş­tir. Bunlardan Natanz'da nükleer silahlar için gerekli malzeme üretilmekte, di­ğeri Arak'ta ise kısa bir süre sonra bu malzemenin üretilebileceği iddia edil­miştir. 2003 yılının başlarında da İran, İsrail, Suudi Arabistan ve Türkiye'ye ulaşabilecek nükleer başlık taşıyabilecek bir füze denemiştir. Bundan daha önemlisi, farklı ülkelerden istihbarat yetkilileri İran'ın yasadışı bir nükleer program geliştirme peşinde olduğunu bilmektedirler. Bütün bunlar birlikte de­ğerlendirildiğinde İran'ın nükleer silah üretmek ve kullanmak için gerekli tek­nolojileri ve ham maddeleri elde etmiş olabileceği iddia edilmektedir