Türk - Balkan İlişkilerini Yeniden Düşünmek

Dün öğleden sonra pek çok konunun tartışıldığı çok yararlı ve önemli bir toplantı gerçekleştirdik. Söylenenleri tekrar etmemek için konuşmamı gözden geçirdim. Konuşmamda daha evvel belirtilenleri tekrar etmemeye ve yeni fi­kirleri dile getirmeyi çalışacağım.

Türkiye'nin Balkan ülkeleri ile siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkilerini geliştirmesi hiç şüphesiz Balkanlar'da bir barış ve anlayış ortamının yerleşme­sine katkıda bulunacak önemli bir husustur. Bugün Balkanlar'da, bir barış ve işbirliği havasının yerleşmekte olduğunu memnuniyetle görüyoruz. Ancak ya­pılan araştırmalarda, bu barış ve işbirliği havasının ufak bir kıvılcımla tersine dönebileceği ve Balkanlar'daki henüz çözümlenmemiş sorunların pek çok köklü anlaşmazlıkları yeniden hayata geçirebileceği belirtilmektedir¹.

Hiç şüphesiz, Türkler Balkanları çok tatsız bir şekilde kaybetmişlerdir. Günümüz tanınmış tarihçilerinden Yılmaz Öztuna ve İlber Ortaylı'nın vurgu­ladığı gibi, Balkanlar biz Türkler için bir anayurttur. Yılmaz Öztuna, Balkan­lar Anadolu'dan sonra ikinci anayurdumuzdur diyerek Balkanların bizim için önemini vurgulamıştır².

Biz, bu ikinci anayurdumuzu terk ettikten sonra maalesef, Balkanları za­man zaman cereyan eden olaylar ve bunlarla bağlantılı olarak üzerimize düşen görevler sırasında hatırladık. İstikrar ve barış dönemlerinde, Balkanlar, Türk kamuoyunun ve uluslararası ilişkiler uzmanlarının dikkatini yeterli şekilde çe-kememiştir.

1985 Eylül'ü başlarında, Türkiye-Bulgaristan ilişkilerinin son derece ger­gin olduğu bir dönemde, Sofya'da yapılacak UNESCO Genel Konferansı ön­cesi, Bulgar Diplomat ve Tarihçisi Nikolaj Todorov'un bana söylediği şu sözü hep hatırlıyorum: "Siz Türkler'in Avrupa ile ilişkilerinin en önemli boyutu Balkanlar'dır. Siz, Balkanlar ile ilgili çalışmalarınızı geliştiremezseniz, Bal­kanlar üzerindeki siyasi, ekonomik ve kültürel etkinizi ortaya çıkaramazsanız, Avrupa ile olan ilişkileriniz zayıflar ve zorluklarla karşılaşırsınız".³

Todorov'un bu görüşüne katılıyorum. Türkiye'nin Balkanlar'la etkin iliş­ki ağını oluşturmasının Türkiye - Avrupa Birliği ilişkileri bakımından da çok önemli olduğuna inanıyorum. İşte bu nedenle, Türkiye'nin Balkanlar ile olan ilişkilerini yeniden düşünmek gerekmektedir. Dünkü toplantılarda da gördük ki halen Balkanlar ile ilgili olarak ele aldığımız konular bazı hassasiyetleri or­taya çıkarabilmektedir. Biz acaba bu hassasiyetlerin de üzerine çıkarak yeni bir düşünme şekli ortaya koyabilir miyiz?

Her şeyden önce Güneydoğu Avrupa ifadesi kullanılarak, coğrafi, tarihi ve kültürel özel bir tanım niteliğindeki Balkanlar'ın unutturulmasına karşı ge­linmesi icap etmektedir. Çünkü Balkanlar, homo-balkanicus, asırlardır Avru­pa'nın içinde ayrı bir kimlik ile var olma anlamını taşır. Balkanlar'a saygı du­yulmasını sağlamaya çalışmamız gerekmektedir.

Batılı yazarlara göre Balkanlar, "çok yakın ve çok uzak bir başka Avru­pa" veya "Avrupa Birliği'nin ortasında bir ada" olarak ifade edilmektedir.⁴ Av­rupa, Balkanlar'ın farklı kimliğine saygı gösterme eğilimindeyken, bölgedeki bazı ülkelerin Güneydoğu Avrupa tabiri ile Avrupa Birliği'ne yaranma amacı­na yönelik bu tutumları, Avrupa Birliği tarafından heyecanla karşılanmamak-tadır. Ayrıca yeni çıkan kitaplarda, Avrupalı Balkan uzmanlarının Balkan halk­larının eski Osmanlı geçmişleri ile de barışmaları gerektiğini özellikle belirt­tiklerini görüyoruz.⁵

Balkanlar'ı sevmeliyiz. Bu bölgede, barış ve istikrarın sağlanması ama­cıyla ve insanların birbirlerine karşı peşin hükümlerin ve kinlerin zaman za­man nüksetmesinin engellenmesi için bir öneriler dizisi ortaya koymalıyız. Balkanlar'ın bir ortak medeniyetin adı olduğunu kabul ederek, Balkan ülkele­ri ve halkları arasında ortak paydaların bulunmasına gayret etmeliyiz. Bu çer­çevede, bir örnek olarak, 1996'da Yugoslavya'da, 1994-1996 arasında, Mis­yon Şefi olarak görev yaptığım sırada, tanınmış Yugoslav tarihçisi ve Türko­log Dr. Duşanka Bojaniç Lukac ile birlikte gerçekleştirmek istediğimiz bir ça­lışmaya atıfta bulunmak istiyorum. Bu çalışmada, Türk ve Sırp halkları arasın­daki kültürel ortak değerleri ve benzerlikleri ortaya çıkarmaya çalıştık.⁶

Sırplar ile Türklerin asırlar boyu ortak yaşamları sonucunda iki ulusu bir­birine yaklaştıran unsurlar konusunda, Dr. Lukac ilginç gözlemlerde bulun­muştur. Lukac'a göre maddi kültür bakımından tarım, şehircilik, mimarlık ve güzel sanatlar, giyim-kuşam, mutfak, çarşı hayatı alanlarında pek çok ortak unsurlar bulunmaktadır. Daha sonra, Türk ve Sırp kültürü arasındaki ilişkiler ve etkenler araştırılmıştır. Halk edebiyatı, ortak atasözleri ve deyimler, ortak hikaye konuları, halk inanışları, müzik, halk destanları, Türk dilinin Sırp dili­ne etkileri, Sırp dilinin Türk diline etkileri, iki halkın manevi değerler sistemi­ne bakışları konularında ortak noktalar mevcuttur. İnsanlar arası ilişkileri in­celediğimizde ise aşk, sevgi, evlenme, aile hayatı, misafirperverlik, tuz-ekmek hakkına riayet, komşuluk, hemşerilik, vatandaşlık, yarenlik, kefillik, saç kes­me yolu ile manevi akrabalık, kan kardeşliği, din kardeşliği, süt kardeşliği gi­bi konuların her iki kültürde de yer aldığı görülmektedir. Buradan çıkacak so­nuç şudur: Türklerin asırlar boyu Sırp halkı ile birlikte yaşamaları, iki halkı birbirine yakınlaştıran unsurları ihtiva etmektedir ve bu unsurlar iki halk ara­sında çok önemli yakınlık temellerinin atılmasını sağlamıştır. Buradan yola çı­karak, bu iki halk arasında iyi ilişkilerin kurulmasının sanıldığından daha ko­lay olabileceği anlaşılacaktır. Ancak, Balkan halklarının maalesef söz konusu ortak değerleri bilmediklerini veya bilenlerin bir şekilde kendi politikaları için gerçeklerin ortaya çıkmasını istemediklerini vurgulamamız gerekmektedir.

Yukarıdaki çalışma gibi, Balkan halkları ile olan ortak değerlerimizin gün ışığına çıkarılabileceği benzer çalışmaların desteklenmesi, Balkanlar'da za­man zaman nükseden kin, düşmanlık ve anlaşmazlıkların biraz da olsa törpü­lenmesini sağlayacaktır.

Balkan halklarını birleştiren unsurların yanında, Balkan halklarını bölen hususların varlığını da unutmamalıyız. Bu bağlamda, Balkanlar'daki din fark­lılıklarının yol açtığı bölünmeye ve insanlar arasında yarattığı soğukluğa da dikkat çekmemiz gerekiyor. Acaba, Balkan ortak kimliğinin dinsel bölünme­lerin üstünde yer almasını sağlamak mümkün olabilir mi? Böyle bir anlayışı Balkan halklarına anlatmak ve kabul ettirmek mümkün olabilir mi?

Bence bu çok zor bir iştir. Ancak, Balkanlar'da kuvvetli bir devlet otori­tesi altında dinsel farklılıkların hoşgörü ile karşılandığı bir dönemin varlığını biliyoruz. Böyle bir döneme günümüzde yeniden ihtiyaç duyulmaktadır. Aca­ba, Balkanlar böyle bir döneme Avrupa Birliği bünyesinde ulaşabilir mi? Ve tarihten gelen sorunlar bu birlik içerisinde unutulabilir mi? Başka bir deyişle, birbirine yakın alt kültür zeminine sahip Balkan halklarının paylaştıkları ortak medeniyet değerleri üzerine, yeni bir anlayışla, 21. yüzyılda Balkanlar'ı sos-yo-ekonomik işbirliği için örnek bir mekan haline getirmek mümkün olabilir mi? Bunun için, her şeyden önce Todorova'nın da belirttiği üzere, Balkan po­litikacıları ve aydınları, ülkelerindeki sorunlarda Türkiye'yi bir günah keçisi olarak kullanmaktan vazgeçmeleri de gerekmektedir.⁷

Hiç şüphesiz Balkanlar'daki sorunların kısmen de olsa azaldığını göz­lemliyoruz. 21. yüzyıl'ın başında Balkan ülkelerinin Avrupa Birliği'ne üyelik ideali, sorunlarını ve düşmanlıklarını, tarihten gelen etnik ve dinsel çatışma­larını kontrol altına almak yönünde etkili bir mekanizma oluşturmaktadır. Bal­kan ülkelerinin tarihi, geçmişin milliyetçi değerlerinden arındırılarak gerçekçi ve profesyonel bir şekilde yazılması ve kilisenin, eski yerine daha çok ileriye bakması gerekmektedir. Balkan ülkelerinin birbirleriyle olan ilişkilerinde an­layış zemini üzerinde barış ve işbirliği ilişkileri kurmalarına yönelik çalışma­lara öncelik veren bir yaklaşım, bütün Balkan ülkeleri için çok yararlı bir adım olacaktır.

Bu çerçevede, Balkan ülkeleri arasında akademik ve entelektüel yakın­laşmayı sağlamak amacıyla, İstanbul'da, ilgi alanı özellikle Balkan dilleri, ta­rihi ve kültürü olan bir üniversitenin kurulmasının çok yerinde bir girişim ola­cağına inanıyorum. Bu üniversitede Balkan gençlerinin ve Balkan akademis­yenlerinin bir araya gelerek bölge tarihini, dillerini ve kültürlerini araştırmala­rı, bölge sorunlarını tartışmaları ve Balkan ülkelerindeki diğer üniversiteler ve entelektüeller ile işbirliği yapmaları, Balkanlar'da yeni bir dönemin başlama­sına katkıda bulunacak önemli bir girişim olacaktır.