Babek Kalesine Yürüyüş: Güney Azerbaycanlıların Demokratik Protes

Makale

İran’da yaşan en yoğun etniklerden birisi Türklerdir. Türkler de genel olarak İran’ın kuzey batısında yaşamaktadırlar. Siyasi literatürde bu bölgeye Güney Azerbaycan adı verilmektedir. Burada yaşayan Türkler milli haklarını elde etme mücadelesinde kültürel ve demokratik yolları izlemektedirler. Buna örnek olarak her yıl gerçekleştirilen Babek kalesi yürüyüşüdür....

İran’da yaşan en yoğun etniklerden birisi Türklerdir. Türkler de genel olarak İran’ın kuzey batısında yaşamaktadırlar. Siyasi literatürde bu bölgeye Güney Azerbaycan adı verilmektedir. Burada yaşayan Türkler milli haklarını elde etme mücadelesinde kültürel ve demokratik yolları izlemektedirler. Buna örnek olarak her yıl gerçekleştirilen Babek kalesi yürüyüşüdür. Babek kalesi Keliber kentinin yakınlarında Tebriz şehrine 200 km kuzeyindedir. Babek kalesi son yıllarda Güney Azerbaycanlıların milli haklarını elde etme sürecinde sivil ve demokratik gösterilere sahne olmuştur.

Babek kalesinin Güney Azerbaycanlılar tarafından gösteri mekanı olarak seçilmesi Babek’in 8. yüzyılda Araplara karşı verdiği mücadeleden kaynaklanmaktadır. Her yıl Temmuz ayının ilk haftasında gerçekleşen bu yürüyüş son yıllarda kendisine daha siyasi bir imaj kazandırmıştır. Güney Azerbaycanlıların kendi milli haklarını ve anadillerinde eğitim hakkı hakkı elde etmek için bu kalede sloganlar atarak protestolar düzenliyorlar, ve bunun yanı sıra Ermenilerin Kuzey Azerbaycan’da (Azerbaycan Cumhuriyeti) işledikleri cinayetleri ve Fars şovenistlerin politikalarını kınıyorlar.

Bu mekana her yıl Temmuz ayının ilk haftasının son günlerinde yüz binlerce insan akın etmektedir. Bu yılki bu yürüyüş İran tarafından engellenmek istense de bir çok Güney Azerbaycan Türkü milli haklarını elde etmek için bu kalede bulundular.

Babek Kalesi’nde gerçekleşen tören dört yıl içinde güçlenerek devam etmiş ve İran bu törenin gerçekleşmesini ve büyümesini engelleyememiştir. İran bu törenin gerçekleşmesini istemese de bu hareketi önlemek için açık şiddete başvurmamıştır. Bu sorunu propaganda, dinsel açıklamalar, küçük çaplı uzun süreli tutuklamalar, geniş çaplı psikolojik savaş, geniş çaplı sorgulamalar, ulaşım engellemeleri ve geniş istihbarat çalışmaları ile çözmeye ve yönlendirmeye çalışmış ancak başarılı olamamıştır. 1999 yılının Temmuz ayından günümüze kadar altıncı kez gerçekleşmiş olan bu törene her yıl daha fazla Güney Azerbaycanlı katılmaktadır.

Babek Kalesinde gerçekleşen tören ilk önce küçük çaplı bir öğrenci hareketi gibi ortaya çıksa da kısa sürede toplumun çeşitli katmanlarını içine alacak bir toplumsal harekete dönüştü. Güney Azerbaycan halkından her kesimden insanların katılması bu toplumsal hareketin anlam ve mahiyetini değiştirdi. İslam cumhuriyeti rejimi kaynaklı ilk yorumlar bu törenin “eğlence” mahiyeti taşıdığı yolunda idi. Halkın geniş katılımı sebebi ile Babek Kalesi hakkında “Şehirlerin içinde içki, kumar ve müzik yasak olduğu için halk dağlarda bu yasağı delmek istiyor” yorumları yapılmakta idi. Ancak çok kısa sürede bu yorumun ne kadar yanlış olduğu ortaya çıktı. Babek Kalesinde toplanmaların anlamı eğlenceyi dışlayan, çok derin ve çok boyutlu sosyolojik anlam taşımaktadır.

Fars milliyetçileri, asimilasyon politikaları çerçevesinde uzun süre boyunca Güney Azerbaycanlıların tarihi belliğini istedikleri doğrultuda şekillendirmeye çalışmışlardır. Güney Azerbaycan insanının tarihi hafızası, Azerbaycan-Türk Merkezli bir tarihi hafızaya sahip olma yerine Pehlevi döneminde (1924-1979) “İran- Fars Merkezli” ve İslam Cumhuriyeti Döneminde (1979- ) “ İran-İslam-Şii Merkezli” bir tarihi hafızaya sahip olmaya zorlanmıştır. Bu proje çerçevesinde Azerbaycan milli kahramanları hakkında geniş şekilde Azerbaycan-Türk kimliğine ters düşecek çarpık yorumlar ortaya çıkmıştır. İran-Fars milliyetçi literatüründe Babek Hürremdin* hakkında yapılan yorumlar bu çarpık ve saptırıcı yorumların tipik örneğini göstermektedir. “ Babek Hürremdin(1) hakkında çok farklı yorumlar mevcuttur. Fars milliyetçileri Babek Hürremdin’i Arap işgaline direnen İran milli kahramanı olarak görmektedirler. Din Adamları, dinciler ve İran Devleti’nin geniş kısmı Babek Hürremdin’i ’kafir’ olarak görmektedirler. Birçok din adamı tarafından Babek Hürremdin ’kafir’ olduğu gerekçesiyle aforoz edilmiştir. Birçok din adamı bu törene katılmayı da ’dine aykırı’ bir davranış olarak nitelendirmişler ve halkın törene katılmamasını istemişlerdir.

Fars milliyetçilerin siyasal, kültürel ve ideolojik (İslam ve...) aygıtlarının baskı ve çalışmalarına rağmen Güney Azerbaycanlıların Babek Hürremdin’e Azerbaycan milli kahramanı gibi sahip çıkmaları ve kalede geniş çaplı ve çok renkli ( kültürel,sanatsal,edebi ve siyasi) tören gerçekleştirmeleri bir halkın gerçek özlem, kaygı ve arzularını göstermektedir. Bu açıdan bakıldığında Güney Azerbaycanlıların Babek Kalesinde toplanmaları Azerbaycan-Türk kimliğini esas alan Türkçü-milliyetçi önemli bir siyasi olgu olarak analiz edilmelidir. Babek Kalesi, Azerbaycan-Türk kimliğinin İran’da siyasal bir olgu olarak ortaya çıkmasından sonra halkın geniş çaplı bu kimliği ifade için başvurduğu tarihi bir mekan olmuştur. İranlılık kimliğinin zayıflaması, Şia mezhebinin bir siyasal olgu olarak iflas etmesi ve Azerbaycan-Türk kimliğinin siyasi düzeyde güç kazanması Babek Kalesi törenine daha farklı anlam katmıştır.. Bu açıdan bakıldığında Babek Kalesi’nde gerçekleşen töreni Güney Azerbaycanlıların milli kimlik arayışları çerçevesinde ’öze dönüş töreni’ olarak tanımlayabiliriz.(2)

İnsanların bu töreni gerçekleştirmek için dağlara sığınmaları ve kendi milli haklarını kentler dışında aramaları her halde şehirler içerisinde böyle bir demokratik gösterilere izin vermemesinden kaynaklanmaktadır diye düşünüyoruz. İran içerisinde Güney Azerbaycanlıların böyle bir milli hareket gerçekleştirmeleri gelecekte İran’ın geleceğinden önemli değişikliklere yol açacaktır. Güney Azerbaycan insanları günümüze kadar milli haklarını elde etme sürecinde şiddet ve terör eylemlerinden kaçınarak demokratik koşullar çerçevesinde kendi isteklerini dile getirmişlerdir. Bu da bölgenin demokratikleşme sürecinde önemli bir olgu olarak göz önünde bulundurulmalıdır.

Babek kalesinde Güney Azerbaycanlı Türklerin gerçekleştirdiği yürüyüş Türkiye tarafından dikkatle izlenilmesi gereken bir konudur. Ancak günümüze kadar Türk basını bu konu hakkında hiçbir haber ve analiz ortaya koymamıştır. Türk kamuoyunun komşuları olan İran içerisinde Güney Azerbaycanlı Türklerin faaliyetlerinden haberdar olması gelecekte Türkiye’nin bölgede daha etkin hale gelmesini ve doğru politikalar üretmesini sağlayabilir.

*Stajyer, TASAM Kafkaslar - Orta Asya - Ortadoğu Çalışma Grubu

Dipnotlar:

  1. Babek Horremdin hakkında daha fazla bilgi için bkz: http://baybek-az.blogspot.com/
  2. Arif,Keskin. Güney Azerbaycan Yeni “Babek”ini Aramaktadır, GUNAZTAC. Özel sayı: 2. İlk Bahar.2004.Ankara
Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2536 ) Etkinlik ( 172 )
Alanlar
Afrika 65 604
Asya 75 981
Avrupa 13 609
Latin Amerika ve Karayipler 12 64
Kuzey Amerika 7 278
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1320 ) Etkinlik ( 44 )
Alanlar
Balkanlar 22 274
Orta Doğu 18 580
Karadeniz Kafkas 2 293
Akdeniz 2 173
Kimlik Alanları ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1276 ) Etkinlik ( 69 )
Alanlar
İslam Dünyası 53 771
Türk Dünyası 16 505
Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1895 ) Etkinlik ( 77 )
Alanlar
Türkiye 77 1895

Son Eklenenler