Eylül ayında Paris’te Güvenlik Araştırmaları Enstitüsü’nün düzenlediği toplantıda Avrupa güvenlik bürokrasisi ve uzmanlarından oluşan bir topluluğa yaptığı konuşmada Javier Solona’nın en fazla zorlandığı konu Irak kriziydi. Avrupa’nın Irak politikasının ne olduğu sorusunun cevabını tartışma kısmına bırakıyordu. İlginç olan; Rusya, Türkiye, Irak’a komşu ülkeler, hemen hiçbirinin net bir Irak politikası yok. Bu sayılan ülkelerin kamuoylarında bu belirsizlikten ötürü ciddi rahatsızlıklar gözleniyor.
Irak’a yönelik bir Amerikan politikasından çok genel hatlarıyla bahsedilebilir. Akla hemen gelen İngiltere ve Irak’a asker gönderen diğer ülkeler geliyor. Ancak bu ülkelerin tavrı en az zararla Amerika’nın yerinde olmak. ABD hariç bu yaygın politikasızlık ilginç şekilde göze çarpıyor. Bu noktada sorun büyük oranda söz konusu ülkelerin politika üretmedeki yetersizliklerinden kaynaklanmıyor. Burada ABD’nin Irak işgali sürecinde ve sonrasında izlediği politikaların ortaya çıkardığı yapısal sorunlar dikkate alınmalı. ABD politikası bir anlamda diğerlerinin politika üretmesine engel oluyor.
Amerikan projesi
Irak’ta ABD’nin düştüğü durum diğerlerinin aynı bedeli ödeme konusunda endişeye düşmelerine yol açtı. Irak’ın geleceğinin bir Amerikan projesi olarak kalması ise yine aynı şekilde yapıcı müdahaleyi engelliyor. Bu duruma ABD politikalarına karşı tavır almanın yanı sıra ABD ile beraber görülen unsurların Irak’ta olumlu katkı yapmalarının oldukça sınırlı olması yol açıyor. ABD’nin yol açtığı yapısal sorunlara mutlaka ilgili tarafların politik miyoplukları eklenmeli. Örneğin, Irak’a komşu ülkelerin hiçbirinin Irak’ın tamamını kuşatacak bir yaklaşımları yok. Korkuların yön verdiği, Kürt ya da Şii dalgasının kendi topraklarında oluşturabileceği sorunlara karşı üretilen güvenlik politikalarının sonu yeni açmazlar.
ABD, Irak ve ötekiler denkleminde durumu diplomatik yaygın tabirle lose-lose durumundan kurtarmak için ufukta tek bir alternatif var. Irak’ı bir Amerikan projesi olmaktan çıkarmak ve ABD’nin Irak’tan beklenenden önce bir çıkış tarihi belirlemesi. Böylece bölgesel ve uluslararası aktörlerin ABD’nin oluşturduğu sürecin ve unsurların dışında bağımsız inisiyatif geliştirebilmelerinin önü açılabilir. Artık Irak üzerinden ABD ile ters düşmek, Soğuk Savaş mantığı ile dünyanın sonu olarak ilan edilmemeli. Mart 2003 tezkeresi yeni uluslararası sistemin önemli bir özelliğini anlamamıza yardımcı oldu. Dünya siyasetinin güç hiyerarşisinin üst sıralarında yer alan aktörler ciddi bir belirsizlik ve birçok konuda zaaf içerisindeler. Bu durumda ötekiler aslında önemli roller oynayabilirler.
Korkunun ecele faydası
Irak savaşı sürecinde Mart 2003’te ABD’ye hayır diyen ve yakın zamanda Telafer krizi üzerinden ABD’ye güçlü itirazını ileten Ankara, her iki girişimden olumlu sonuçlar aldı. Avrupa Birliği’nde ise sonuçları için biraz daha zamana ihtiyaç duyulan önemli girişimler gündeme geldi. Irak savaşı bitti denilen ortak dış politika ve güvenlik politikasının bürokratik-teknokratik bir süreç içerisinde bile olsa yeniden yapılanmasına yol açtı. İran’da uzun sürmesi beklenmeyen ideolojik keskinleşme bir yana bırakılırsa Irak’a komşu ülkeler ve Körfez bölgesindeki Bahreyn gibi ülkelerde miyoplukların giderilip, Irak’ı kuşatacak politikalar üretilmesi ihtiyacı açık bir şekilde ortada.
Bir anlamda doğu Akdeniz’den Basra Körfezi derinliklerine kadar olan bölgeyi Kürt ve Şii ayrılıkçılığı ve nüfuzu korkusu kaplamış durumda. Daha üst bir bakışla sorunun aynı zamanda bu ülkelerdeki demokratikleşme ve insan hakları sorunu olduğu ortada. Bu anlamda gündemleri güvenlik işgal ediyor. Bahreyn gibi ülkeler birliklerini korumanın yolunun Irak’ı bir arada tutma olduğuna inanıyorlar. Bu anlamda sadece Türkiye’de iç politikanın belli bir olgunluğa ulaştığı söylenebilir. AB sürecinde alınan önlemler ile Ankara artık Kuzey Irak’ın ötesine geçebilen bir Irak vizyonu geliştirebileceğinin sinyallerini vermeye başladı. ABD’nin Irak’tan çekilmesi konusunda korkunun ecele faydası yok. Bölge bu durumla yüzleşecek. Ancak mevcut durumda yüzleşme ya da hesaplaşmaya hazır olunduğunu söylemek zor.
Bir yandan Irak’ın geleceğinin bir Amerikan projesi olmaktan çıkarılmasını söylerken, ABD’den bağımsız politika üretmesi gereken unsurların zaaflarından söz etmek çelişkili gözükebilir. Ancak Irak’ın bir Amerikan projesi olarak devamı öncelikle bölge için gelecekte daha anlamlı sonuç üretmeye aday gözükmüyor. Ayrıca dışarıdan yapıcı müdahale şansını tamamen ortadan kaldırıyor. Türkiye öncelikle sivil gücü ve son zamanlarda kazandığı bölgesel prestij ile öncü rol oynayabilir. Sorunun çözümüne yardımcı olduğu sürece Türkiye için Amerika’dan bağımsız tavır üretmek mevcut durumda bir lüks ya da risk değil.
Irak’ta son tahlilde Irak halklarının karar vereceği bir yapının kurulması için gerekli istikrar ve normalleşmenin sağlanması için adımlar atılmalı. Bu yönde sadece Irak’a komşu ülkeler değil Körfez ülkeleri de sürece dahil edilmeli. Geniş bir konferans diplomasisi ile başlatılacak süreç çok önemli bir başlangıç adımı olabilir. Bu yolla BM ve AB’nin bölgede yeniden yapıcı politikalar ile ortaya çıkmaları sağlanabilir. Ciddi sorunlar ve krizler kapıda. Hepsinden önemlisi belki de tahmin ettiğimiz kadar kötü olmayan bir sonuç. Artık öteleme imkanı yok.
