1998 yılında Roma’da düzenlenen konferansa katılan çok sayıdaki devletin imzaladığı Roma Statüsü’nün beş yıl gibi kısa bir süre içinde 60 ülke tarafından onaylanmasıyla resmen 2003 yılında faaliyete başlayan Uluslararası Ceza Mahkemesi (UCM) henüz varlığı ciddi anlamda hissedilmese de ABD ile AB arasında gerginliğe neden olmuş durumda. Soykırım insanlığa karşı suç ve savaş suçları gibi en ağır insan hakları ihlallerini yargılama yetkisine sahip olarak kurulan UCM uluslararası politikada ve uluslararası hukukta küçük bir devrim olarak nitelendiriliyor.
ABD’nin UCM’ye Karşı Tutumu
Bu tartışmanın en önemli nedeni başta ABD olmak üzere birkaç büyük devletin UCM’ye taraf olmamayı tercih etmiş olmalarıdır. Söz konusu büyük devletlerin UCM’ye taraf olmamaları ‘kayıtsızlık’ olarak görülebilir; dolayısıyla bu kayıtsızlığın UCM’nin etkinliği üzerinde fazlaca etkili olmayacağı düşünülebilir. Ancak bu büyük güçlerin aksine ‘süpergüç’ ABD UCM’ye kayıtsız değildir; tam tersine UCM’ye karşı açık bir mücadele başlatmıştır.
1998 Roma Konferansına katılmasına rağmen ABD, anlaşmanın kendi isteklerini karşılamaması nedeni ile konferans sırasında Roma Statüsü’nü imzalamamıştır. ABD konferansa kendisinin istediği bir UCM’nin oluşturulmasını sağlamak amacıyla katılmıştır. Ancak ABD’nin isteğinin aksine UCM’nin ABD’nin veto hakkına sahip olduğu BM Güvenlik Konseyi kontrolünün dışında bırakılması ABD’nin anlaşmayı imzalamamasının temel nedeni olmuştur.
İnsan hakları alanında ABD’nin uluslararası rejimlere katılmama şeklindeki geleneksel insan hakları politikasından bir ölçüde de olsa sapma iradesini gösteren dönemin ABD Başkanı Bill Clinton Roma Anlaşması’nı Beyaz Saraydaki son gününde (31 Aralık 2000) imzalamıştır.
Ancak Clinton’ın halefi George W. Bush anlaşmayı onay için Kongreye gönderme ihtiyacı dahi hissetmemiş, hatta UCM’ye karşı daha rahat mücadele etmek için BM Genel Sekreteri’ne gönderilen resmi bir mektupla ABD’nin Roma Anlaşmasından çekilmesini sağlamıştır.
ABD’nin UCM ile ilgili en temel kaygısı daha önce de belirtildiği gibi UCM’nin Güvenlik Konseyi kontrolünün dışında hareket etme yetkisine sahip olmasıydı. Ancak Amerikalıları daha da endişelendiren konu ise UCM’nin, anlaşmaya taraf olmasa bile herhangi bir ülke vatandaşının, şayet kapsam dahilindeki suçları işlemiş olduğu düşünülüyorsa, anlaşmaya taraf olan bir ülkeden yargılanmak üzere kendisine teslim edilmesini isteme yetkisine sahip olmasıydı. Buna göre örneğin Irak’ta savaş suçları işlediğine dair kanıtlar olduğu düşünülen bir Amerikalı general şayet UCM’ye taraf bir ülke topraklarında ise (örneğin Amerikalılar için şu sıralar oldukça popüler olan Fransa) UCM yargıçlarının önüne çıkarılabilecekti.
Bir Amerikalının UCM’de yargılanması dünya siyasi gerçekleri göz önünde bulundurulduğunda çok düşük bir ihtimal olsa bile böylesi bir ihtimalin varlığı dahi ABD’yi yönetenlere göre Amerika imajı ve ulusal gururu için oldukça olumsuz bir gelişmeydi.
İşte bu nedenle Bush yönetimi UCM’ye savaş açtı. Savaşın hukuki altyapısı ise Kongre tarafından hazırlandı. Kongre’nin çıkardığı Amerikan Görevlilerini Koruma Kanunu (American Servicemen Protection Act), ABD Başkanına UCM ile mücadelede geniş yetkiler veriyordu.
Kanuna göre ABD Başkanı UCM’nin yargılamakta olduğu herhangi bir Amerikan görevlisini kurtarmak için askeri seçenekler de dahil olmak üzere her yolu kullanma yetkisine sahip oluyordu. Dahası, kanuna göre ABD Yönetimi UCM’ye taraf ülkelerle Amerikan görevlilerinin UCM’ye teslim edilmemesi garantisini içeren ikili anlaşmalar imzalama girişiminde bulunacak, Amerikan çağrısına olumsuz yanıt veren ülkelere yapılan ekonomik yardımlar kesilecekti.
ABD Yönetimi bu çerçevede hemen harekete geçmiş ve çok sayıdaki ülke ile İkili Bağışıklık Anlaşması (Bilateral Immunity Agreement) imzalamak için yoğun bir mücadele içine girmiştir. Ancak dünya siyasetindeki süpergüç pozisyonuna rağmen ABD’nin çağrısına Amerikan yardımına şiddetle ihtiyaç duyan az sayıdaki üçüncü dünya ülkeleri dışında olumlu yanıt veren olmamıştır.
<<>>
AB’nin UCM’ye Karşı Tutumu
ABD’nin aksine AB UCM konusunda öncü bir rol üstlenmiştir. UCM’nin oluşturulması konusunda en büyük katkı sivil toplumdan, özellikle de 2000’den fazla sivil toplum örgütünün oluşturduğu UCM için sivil toplum örgütleri Koalisyonu (The NGO Coalition for an International Criminal Court)’ndan gelmiştir. Belirtmek gerekir ki, başta Hollanda gibi insan hakları konusunda ‘prestijli’ ülkeler olmak üzere AB ülkeleri ve AB’nin kurum olarak bizzat kendisi bu koalisyona siyasi destekle birlikte önemli miktarda finansal destek de sağlamıştır. Ayrıca AB ülkelerinin temsilcileri Roma Konferansında Anlaşmanın imzası, daha sonraki süreçte de anlaşmanın yürürlüğe girmesi için gerekli 60 onay sayısına ulaşılması için çaba göstermişlerdir.
Dolayısıyla AB kurumları ve AB üyesi ülkeler UCM’nin oluşturulması sürecinde öncü bir rol üstlenmişlerdir. Bu nedenle de ABD’nin UCM’yi hedef seçmesi ve Mahkemeyi etkisizleştirme çabalarının içine girmesi AB tarafından hoş karşılanmamaktadır. Dahası, ASPA’nın ABD Başkanına tanıdığı Amerikan yetkilisini UCM’Den her ne pahasına olursa olsun kurtarma yetkisi AB’de kızgınlığa neden olmuştur. Askeri seçeneğin de söz konusu yetki dahilinde olması, dolayısıyla da ABD’nin UCM’nin merkezi Lahey’e askeri operasyon düzenlemesi ihtimalini barındırdığı için kanuna Avrupa’da Lahey’i İşgal Kanunu (the Hague Invasion Act) ismi uygun görülmüştür.
AB’nin tepkisi bununla sınırlı kalmamıştır. Danimarka’nın dönem başkanlığında AB, üye ülkeleri ABD ile İkili Bağışıklık Anlaşması imzalama konusunda serbest bırakırken AB’nin kurum olarak tutumunun UCM’nin etkinliğini arttırma ve UCM’yi etkisizleştirme çerçevesindeki her türlü girişimin karşısında olmak şeklinde açıklamıştır. ABD ile BIA imzalama konusunda serbest olmalarına rağmen hiçbir AB üye ülkesi ABD ile böyle bir anlaşma imzalamamıştır. İlginç olan nokta, Irak’a müdahale konusunda ABD’ye destek vererek AB’nin Ortak Dış Politika oluşturma konusundaki tartışmalara malzeme sağlayan Polonya gibi ülkelerin bile tereddütsüz bir şekilde AB resmi tutumunu benimsemiş olmalarıdır.
AB’ye üye 25 ülkenin yanı sıra AB’ye aday ülkeler de ABD’nin UCM konusunda ikili anlaşma imzalama çağrısına olumsuz yanıt vermişlerdir. Yine ABD’ye Irak Savaşında somut destek sağlayan Bulgaristan AB’nin resmi tutumunu benimsediğini açıklamıştır.
Böylece UCM konusu AB ile ABD arasında küçük çaplı da olsa siyasi bir krize dönüşmüştür. AB, bir yönüyle kendi eseri saydığı UCM’nin etkili olmasını kendi prestiji için önemli görürken ABD de Mahkemenin kendi süpergüç pozisyonuna ve ulusal gururuna zarar vermesinin önüne geçmek istemektedir.
*Küresel ve Bölgesel Güç Merkezleri, ABD ve Orta Asya Uzmanı
