Balkanlar’da Aşırı Milliyetçilik – 2: Aşırı Milliyetçiliğin Beslenme Kaynakları

Makale

Bir önceki yazımda ileri sürdüğüm gibi; sosyalizmden kapitalizme geçiş sürecinde artan işsizlik-yoksulluk, belirsizlik-güvensizlik ve politikacıların milliyetçi söylemleri “aşırı milliyetçiliği” ortaya çıkardı ve geliştirdi. 1 Bu süreçte aşırı milliyetçiliği besleyen üç temel kaynak ise; (1) Anti-komünizm, (2) Din ve Kilise, (3) Yabancı Düşmanlığı oldu....

Bir önceki yazımda ileri sürdüğüm gibi; sosyalizmden kapitalizme geçiş sürecinde artan işsizlik-yoksulluk, belirsizlik-güvensizlik ve politikacıların milliyetçi söylemleri “aşırı milliyetçiliği” ortaya çıkardı ve geliştirdi. 1 Bu süreçte aşırı milliyetçiliği besleyen üç temel kaynak ise; (1) Anti-komünizm, (2) Din ve Kilise, (3) Yabancı Düşmanlığı oldu.

    Aşırı milliyetçiler, 1980’lerde gelişen komünizm karşıtı muhalefet içinde yer aldılar ve sosyalist rejimlerin çökmesinde önemli rol oynadılar. Çünkü komünizm düşüncesi ve sosyalist rejim, “güçlü ulus”un ve “güçlü ulus-devlet”in kurulmasını engelliyordu. Çünkü komünizm düşüncesi, uygulamada her ne kadar bazı farklılıklar ve sapmalar yaşanmış olsa da, özü itibariyle ulusçuluğa ve ulus-devlet modeline karşıdır, hangi ulusa mensup olursa olsun tüm “işçilerin ve halkların birliğini” savunur.

    Örneğin Yugoslavya sosyalist deneyiminde bu durum (işçilerin ve halkların birliği); “Yugoslavizm (Yugoslavyacılık)” ve “Bratstvo i Jedinstvo (Kardeşlik ve Birlik)” olarak ifade edildi. Bu anlayıştan hareketle Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti (YSFC), altı federe cumhuriyetten ve iki özerk eyaletten oluşan bir federasyon olarak örgütlendi. Federal birlikten ayrılma hakkı dahil federe sosyalist cumhuriyetlerin çok geniş ekonomik, politik (yönetimsel) ve sosyo-kültürel hakları, yetkileri ve özgürlükleri vardı. Sırbistan içinde kalan iki özerk eyalet (Kosova ve Voyvodina) ise, birlikten ayrılma hakkına sahip olmasalar da, kendi yasama, yürütme, yargı organlarına ve bu organlar üzerinden ekonomik, politik (yönetimsel) ve sosyo-kültürel haklara, yetkilere ve özgürlüklere sahipti.

    Tanınan bu geniş haklara, yetkilere ve özgürlüklere rağmen 1980’lerde yükselişe geçen aşırı milliyetçi hareketler, YSFC’yi, kendi ulusal kimliklerini “zayıflatmakla” suçladılar! Ayrıca YSFC’yi kendi ulus-devletlerinin kurulması önünde büyük bir engel olarak gördüler. Bu bakış açısı, 1980’li ve 1990’lı yıllarda YSFC coğrafyasında gelişen tüm aşırı milliyetçi hareketlerin ortak bir özelliği oldu. Bu nedenle, kendi ulus-devletlerini kurmak için birbirleriyle çatışan aşırı milliyetçi gruplar/hareketler, Yugoslavya’daki sosyalist özyönetim sisteminin tasfiye edilmesi, “Yugoslavizm (Yugoslavyacılık)” düşüncesinin geriletilmesi ve “Bratstvo i Jedinstvo” anlayışının yok edilmesi konusunda ise uzlaşarak birlikte hareket ettiler.  

    Aşırı milliyetçiler, komünizm ideolojisine ve sosyalist rejime karşı kilise ve din adamları ile işbirliği yaptılar. Kilise ve din adamları da, komünist düşünceyi geriletmek ve sosyalist rejimi çökertmek için aşırı milliyetçilere destek verdiler. Ayrıca aşırı milliyetçilik, kendi ulusunu ve kendi ulusal kimliğini yüceltmek ve kutsamak için dini kullandı. Örneğin; aşırı Hırvat milliyetçiliğine göre “Katoliklik” Hırvat ulusunun ve ulusal kimliğinin, aşırı Sırp milliyetçiliğine göre ise “Ortodoksluk” Sırp ulusunun ve ulusal kimliğinin ayrılmaz parçasıdır.  Yani din kullanılarak, ulus ve ulusal kimlik kitleler nezdinde yüceltildi, kutsandı ve meşrulaştırıldı.

Vejokslav Perica’nın son derece önemli tespitine göre; Yugoslavya  örneğinde din ile aşırı milliyetçilik arasında doğrudan bağ kuruldu ve böylece din, milliyetçi yükselişte ve ülkenin parçalanmasında aktif rol oynadı. Katolik ve Ortodoks kiliseleri özellikle 1980 yılında Tito öldükten sonra faaliyetlerini hızlandırdılar, milliyetçiliği körüklediler, toplumu din üzerinden böldüler, nefret tohumlarını ektiler. Din adamlarının çoğunluğu sosyalist rejimin yıkılmasını arzuluyordu ve bunun için de büyük gayret sarf ettiler. Çünkü sosyalist rejim din adamlarının ekonomik, politik ve toplumsal nüfuzlarını büyük ölçüde kırmıştı. Sosyalist rejimin çökmesi ve ulus-devletlerin kurulması, din adamlarına, sosyalizm öncesi dönemlerdeki eski nüfuzlarını geri iade edecekti.2

    Üçüncü beslenme kaynağı ise “yabancı düşmanlığı” oldu: Ülkede yaşanılan işsizlik, yoksulluk, belirsizlik, güvensizlik gibi çeşitli olumsuzluklardan dolayı “yabancılar” suçlandı. Ayrıca aşırı milliyetçiliğe göre yabancılar, güçlü ulusun ve güçlü ulus-devletin kurulmasını engelleyen düşmanlardır. Peki, bu “düşman yabancılar” kimdir? Aşırı milliyetçiliğe göre bu “düşman yabancılar”, ülke içinde yaşayan öteki etnik ve dinsel gruplardır. Yani ülkedeki öteki etnik ve dinsel gruplar, egemen/bağımszı ulusun ve ulus-devletin “düşmanları” olarak değerlendirildi.

    Bazı durumlarda ABD ve Batı Avrupalı büyük güçler de “düşman yabancılar” olarak görüldü. Nitekim aşırı milliyetçiler, Avrupa Birliği’ne katılmaya karşı çıktılar ve halen karşı çıkıyorlar. Çünkü onlara göre Avrupa Birliği’ne katılım, ulusal kimliği zayıflatıyor ve güçlü ulus-devletin kurulmasını engelliyor. Günümüzde bu şekilde düşünen aşırı milliyetçi partilere örnek olarak Bulgaristan’daki Volen Siderov liderliğinde Ataka (Atak) Partisi ve Sırbistan’daki Vojislav Seselj liderliğinde Sırp Radikal Partisi verilebilir.

    Günümüzde Bulgaristan Meclisi’nde 21 sandalyeye sahip olan ve milliyetçi merkez sağ hükümetini destekleyen Ataka Partisi, NATO’dan ve Avrupa Birliği’nden ayrılmayı, Batılı güçlerle ilişkilerin zayıflatılmasını, buna karşılık Rusya ve Sırbistan’la ilişkilerin geliştirilmesini savunuyor.3

    Şu anda Sırbistan Meclisi’nde 59 sandalyeye sahip olan Sırp Radikal Partisi ise Vojislav Seselj liderliğinde 1991’de kuruldu. Kurulduğu günden itibaren Sırbistan dışında Bosna-Hersek, Karadağ, Makedonya ve Hırvatistan’da Sırpların yoğun olarak yaşadığı Srpska Krajina bölgesinde örgütlendi. 1990’larda Hırvatistan ve Bosna-Hersek topraklarında yaşanılan savaşlarda aktif olarak yer alan parti, silah zoru kullanılarak “Büyük Sırbistan” idealinin gerçekleştirilmesi için mücadele etti. Partinin kurucu lideri Vojislav Seselj, savaş suçlusu olarak 2003’te tutuklandı. Kasım 2007’den itibaren Lahey’deki Eski Yugoslavya İçin Uluslararası Ceza Mahkemesi’nde Seselj’in yargılanmasına devam edilmektedir.

    “Büyük Sırbistan” idealini halen devam ettirmekte olan Radikal Parti, NATO’ya ve Avrupa Birliği’ne katılmayı reddediyor, ABD ve Batı Avrupalı devletlerle ilişkilerin kesilmesini, buna karşılık Rusya ile ilişkilerin geliştirilmesini savunuyor. Ayrıca Radikal Parti, ABD ve Batı Avrupa ittifakı tarafından yönetilen küreselleşme sürecine karşı çıkıyor. Çünkü Radikal Parti’ye göre Batı İttifakı, Sırbistan’ı  “Avro-Atlantik bütünleşmesi”ne ve “küreselleşme”ye dahil ederek Sırp ulusunu “köleleştirmek” istiyor.4

Özetle; 1980 sonrasında yükselişe geçen aşırı milliyetçiliğin temel nedenlerini artan işsizlik-yoksulluk, belirsizlik-güvensizlik ve politikacıların milliyetçi söylemleri oluştururken, aşırı milliyetçiliği besleyen kaynaklar anti-komünizm, din-kilise ve yabancı düşmanlığı oldu.

* TASAM Balkanlar Çalışmaları Koordinatörü, Kocaeli Üniversitesi Uls. İlş. Böl. Öğretim Üyesi
  Bkz.: Caner Sancaktar, “Balkanlar’da Aşırı Milliyetçilik - 1: Aşırı Milliyetçiliğin Tanımı ve Nedenleri”, (Çevrimiçi) http://www.tasam.org/index.php?altid=3232, 20/09/2010
  Ayrıntı için bkz.: Vejokslav Perica, Balkan Idols: Religion and Nationalism in Yugoslav States, Oxford, Oxford University Press, 2002.
  Ataka Partisi hakkında ayrıntılı bilgi için bu partinin resmi sitesine bakılabilir: www.ataka.bg
  Daha fazla bilgi için bkz.: www.srpskaradikalnastranka.org.rs  ;  www.vseselj.com  ve www.antiglobalizam.com

Bu içerik Marka Belgesi altında telif hakları ile korunmaktadır. Kaynak gösterilmesi, bağlantı verilmesi ve (varsa) müellifinin/yazarının adı ile unvanının aynı şekilde belirtilmesi şartı ile kısmen alıntı yapılabilir. Bu şartlar yerine getirildiğinde ayrıca izin almaya gerek yoktur. Ancak içeriğin tamamı kullanılacaksa TASAM’dan kesinlikle yazılı izin alınması gerekmektedir.

Alanlar

Kıtalar ( 5 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 2521 ) Etkinlik ( 170 )
Alanlar
Afrika 64 601
Asya 74 973
Avrupa 13 607
Latin Amerika ve Karayipler 12 63
Kuzey Amerika 7 277
Bölgeler ( 4 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1312 ) Etkinlik ( 43 )
Alanlar
Balkanlar 22 273
Orta Doğu 17 578
Karadeniz Kafkas 2 293
Akdeniz 2 168
Kimlik Alanları ( 2 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1276 ) Etkinlik ( 69 )
Alanlar
İslam Dünyası 53 770
Türk Dünyası 16 506
Türkiye ( 1 Alan )
Aksiyon
 İçerik ( 1864 ) Etkinlik ( 75 )
Alanlar
Türkiye 75 1864

Son Eklenenler