Ukrayna Krizinin Arkasındaki Büyük Strateji
Dr. Nejat TARAKÇI, Jeopolitikçi ve Stratejist
Dr. Nejat TARAKÇI, Jeopolitikçi ve Stratejist
Yayın Tarihi : 11.6.2014
Ukrayna Krizinin Arkasındaki Büyük Strateji

Giriş

Her şey Ukrayna Cumhurbaşkanı ViktorYanukoviç’in, 29 Kasım 2013 tarihinde Litvanya başkenti Vilnius’ta yapılan Doğu Ortaklığı zirvesinde AB ile ortaklık anlaşması imzalamaktan son anda vazgeçmesi ile tetiklendi.Batı yanlısı muhalefet partileri küçük gruplar halinde 30 Kasım günü başkent Kiev’de sokağa çıkarak iptal edilen anlaşmayı protesto etmeye başladı. Protestolar yaklaşık 20 gün devam etti.10 Aralık günü protestoculara yapılan müdahale sonrasında 52 kişi yaralandı. Rusya, mevcut yönetime verdiği desteği göstermek amacıyla 17 Aralık 2013’de 15 milyar dolarlık yardım paketini devreye soktu. Olaylar kontrol altına alınamadı. Yanukoviç 19 Ocak 2014’de yeni ceza yasasını onayladı. Bu tarihten sonra AB odaklı protestolar siyasi taleplere dönüştü. Bu bağlamda, cumhurbaşkanı ve başbakanın görevi bırakması ve parlamentonun fesih edilmesi istendi.  Sonrasını herkes biliyor. Olaylar tırmandı. Önemli sayıda insan kayıpları oldu. Yanukoviç Rusya’ya kaçtı. Parlamento olaya el koydu, geçici cumhurbaşkanı ve başbakan atadı. Yeni Başbakan hemen ABD’ye gitti. Oradan mali ve güvenlik alanında güvenceler aldı. Sonrasında Kırım’da Rus yanlıları ayaklandı. Ve 16 Mart’ta yapılan referandum ile Kırım Rusya’ya katıldı. Bunlar yaşanan olaylar ve belirli bir noktaya kadar geldi ancak kriz hala devam ediyor ve nasıl çözüleceği ise belirsiz. Bu gelişmelerin öncesini, şimdisini iyi analiz edemezsek geleceği planlayamayız. Öncelikle şunu iyi bilmemiz gerekir ki,  Ukrayna krizi 21. Yüzyılı siyasi, mali, ticari ve ekonomik açıdan yönlendirebilecek radikal değişikliklere ve gelişmelere yol açabilecek potansiyel risk ve tehlikelerle doludur. Zaman görünen küçük hesapların değil, büyük strateji arkasında gizlenen yüksek çıkarların fark edilme zamanıdır.

 

Krizin Arkasında Ne Var?

2007’de başlayan küresel ekonomik kriz hala devam ediyor. Uzmanlar, Marksizm’den, sosyalizme, takas ekonomisinden, melez ekonomik sistemlere kadar çeşitli çözümler peşindeler. ABD’nin uzay araştırmalarından sorumlu NASA bile ekonomik sistemin çökme olasılıklarına karşı çözüm yolları arayan bir rapor hazırlattı.[1] İsviçre Federal Teknoloji Enstitüsü tarafından yapılan araştırmada, küresel gelirin % 60’ını 1318 şirketin elinde tuttuğu ortaya çıktı. Bu şirketler aynı zamanda küresel ekonomiyi de kontrol ediyorlar. Devam eden analizler sonucunda küresel ağdaki gelirin % 40’nın 147 şirketin elinde olduğu anlaşıldı.  Sonuçta dünyanın devletler tarafından değil, çok az sayıdaki şirketlerden oluşan bir Süper Birim/Güç tarafından yönetildiği düşüncesinin komplo teorisi olmadığı ortaya çıktı. Tüm mali piyasalardaki işlemlerin % 95’ini denetleyen 14 büyük firma (aile) olduğu belirtilmektedir. Bu 14 aile, 87 trilyonluk dünya gelirinin, 50 trilyon dolarını elinde tutmaktadır. Özetle,  dünyadaki her sanayi dalındaki veya sektördeki gelişmeleri 20-30 kişi belirliyor. [2] Bunun böyle devam etmesi mümkün değil.Zannederim yenidünya düzeni, Finans Kapital Sistem[3] ile devletlerin güç mücadelesi ile ortaya çıkacak.Bu krizden çıkış veya sonuçlarından en az zarar görmek için bölgesel ve küresel siyasi bloklaşmalar da şekilleniyor. Bu bağlamda Ukrayna krizi, zamanlaması, etki alanı, açık ve gizli amaçları yönüyle önemli ölçüde büyük stratejinin bir parçası izlenimini vermektedir.

 

Ukrayna Krizi Planlı Bir Kriz mi?

Bu bağlamda Ukrayna krizini, ABD Rusya arasındaki hegemonyan amaçlı bir güç mücadelesinden ziyade, dünya Finans Kapital Sisteminin dikte ettiği bir çıkış yolu planı olarak görmek mümkündür. Şöyle ki; ABD-Rusya-Çin-AB denkleminde, ABD aleyhine gelişen ve giderek ABD’nin dünya çapındaki ekonomik ve askeri hegemonyasını kaybetme riski vardır. Bu riskin en etkili aktörü Rusya’dır. ABD’ye göre Rusya kısa zamanda durdurulamaz ve etkisizleştirilmezse, ABD’nin dünya liderliği, dolayısıyla Finans Kapital Sistemin küresel piyasaları kontrol etme ve yüksek kar paylarını sürdürme olasılığı sona erebilir.Finans Kapital Sistemin arkasında kimler olduğunu gelince, 2000 yılında Başkan Bush ile birlikte iktidara gelen Neocon’ların (yeni muhafazakârlar) olduğu görülmektedir. Neoconların, Başkan Reagan zamanında kurulan ve yılda 100 milyon dolarlık bütçesi olan NationalEndowmentforDemocracy vakfı ile diğer Amerikan kaynaklarının Ukrayna’nın istikrarsızlaştırılması ve demokratik yolla seçilmiş başkanın görevden uzaklaştırılmasında anahtar rol oynadığı vurgulanmaktadır. [4]Gelişmelerin yaşandığı coğrafi bölgelere gelince, ABD’yi en çok rahatsız eden bölge Doğu Akdeniz ve Ortadoğu’dur.  Orta Asya ve Uzakdoğu ise Rusya’nın ABD’yi doğrudan değil Çin’e verdiği destekle dolaylı olarak etkilediği coğrafyalardır. Şimdi ABD görünümündeki Finans Kapital Sistemi endişe ve korkuya sevk eden jeopolitik senaryo ve gelişmelere göz atalım.

  • Rusya’nın, Suriye, Lübnan, İsrail, Mısır ve Kıbrıs’a ait Münhasır Ekonomik Bölgelerdeki (MEB) enerji kaynaklarının üretim, pazarlama ve dağıtımını kontrol etmesi. [5],[6],[7]
  • Rusya’nın, AB ile stratejik bütünleşmesi ve NATO’nun işlevsiz hale gelmesi
  • Türkiye’nin Şanghay İşbirliği Örgütü üyesi olması

 

  •  Rus NATO’su olarak bilinen Kolektif Güvenlik Antlaşması Organizasyonu’nun (KGAÖ) [8] Çin’i de içine alacak şekilde genişlemesi
  • Afganistan’dan çekilen NATO’nun işlevsiz kalması nedeniyle ABD’nin Avrupa üzerindeki siyasi ve askeri etkisinin azalması
  • Rusya’nın AB ve ABD'nin ekonomik gücünü dengelemeyi hedefleyen Avrasya Ekonomik Birliği'ni Kazakistan ve Beyaz Rusya ile birlikte kurması[9]
  • Petrol ve doğal gaz piyasasında Rusya, Çin, İran ve Kazakistan’ın ABD doları yerine Avro veya milli paraları kullanmaya başlamaları[10]
  • Rusya ve Çin’in ABD silah endüstrisine rakip olarak pazarlarını genişletmeleri[11]

 

Öyle bir olay yaratılmalı ki, yukarıda sıralanan gerçek gelişmeler ile olası senaryolar etkisiz hale gelsin. İşte Ukrayna Krizinden beklenen budur. Bu kısa vadeli bir beklenti değildir. Orta ve uzun vadelidir. Bu stratejinin temel amaçlarından biri, ABD’nin Ukrayna üzerinden Rusya’nın yumuşak karnına yerleşmesidir. Kırım’ın gözden çıkarıldığı bu strateji çerçevesinde doğu Ukrayna’nın da gözden çıkarılabileceği yüksek bir olasılıktır. Bu Rusya’ya bağlı bir karar olacaktır. Çünkü istenen ve beklenen odur. Kırım, Rusya’ya bırakılarak Rusya üzerinde planlanan uzun vadeli yeni bir Soğuk Savaş başlatılması hedeflenmektedir. Şimdi ABD’nin Ukrayna üzerinden yürüttüğü stratejinin amaç ve hedeflerine bir göz atalım.

 

ABD’nin Ukrayna Stratejisinin Amaç ve Hedefleri

 Doğrudan Hedefleri

  • NATO askeri gücünü Rusya sınırlarına yerleştirmek[12]
  • Avrupa ülkelerine silah satışlarını artırmak[13]
  • Rusya’nın askeri harcamalarını artırarak ekonomik olarak zayıflatmak
  • AB üzerindeki siyasi etkisini artırmak

Dolaylı Hedefleri

  • Rusya’yı Ukrayna cephesine bağlayarak, İran, Güney Kıbrıs, Mısır, Suriye ve Irak başta olmak üzere diğer bölgelerdeki nüfuz alanlarını kısıtlamak
  • Olası Rusya-Almanya stratejik ortaklığı olasılığını ortadan kaldırmak
  • Saldırgan bir Rusya imajı ile Rusya’yı yıpratmak
  • Rusya’yı Kafkasya’dan çıkarmak
  • Rusya’nın silah satışlarını düşürmek
  • Ekonomik yaptırımlar yoluyla Rusya’nın gelirlerini azaltmak
  • Rusya’yı Akdeniz’den çıkarmak

 

Bu hedeflere ulaşmanın neye mal olduğunu veya olacağına gelince, bunun Finans Kapital Sistem için fazla önemi olmadığını söylemeye gerek yok. Çok acılar çekildi ve hala çekilmeye devam ediliyor. Ukrayna’da iç savaş başladı. Ukrayna ordusu, Rus yanlısı ayrılıkçılara Esad’ın Suriye’de yaptığı gibi hava araçları ile saldırıyor. Bu strateji için ABD’nin ve AB’nin icazet verdiğini söylemeye gerek yok. Görünen o ki, amaç Rus ordusunun Ukrayna’ya müdahale etmeye zorlamak. Böyle bir durumun ABD’nin stratejisine uygun olduğu çok açıktır. Gelinen noktada Ukrayna’nın artık eski Ukrayna olamayacağı ortadadır. Ancak Ukrayna’nın yeni başkanı, ülkenin parçalanmasını önlemek istiyorsa, Rusya ile uzlaşabilir. Böyle bir sonuç hem Rusya’yı, hem Avrupa’yı hem de bölgeyi rahatlatır. Ancak Finans Kapital Sistemin böyle bir sonuca razı olabileceğini düşünmek, Kasım 2013’den beri Ukrayna’da yaşananların bir rüya olduğunu kabul etmek anlamına gelir. Tarihte mahkûm coğrafyalar vardır. Polonya, Macaristan, Ukrayna, Beyaz Rusya gibi Avrupa ülkeleri yıllarca Osmanlı, Prusya, Rusya gibi patron ülkelerin gölgesinde yaşamaya mecbur kalmışlardır. Ukrayna’yı yönetenler Avrupa içinde yaşadıklarını ve Rusya ile sınır komşusu olduklarını unutmamalıdırlar. Bölge dışından verilen güvence ve destekten daha ziyade bölge içindeki dayanışmayı tercih etmeleri uygun olacaktır.

 

Gerçekler,  Stratejiler ve Beklentiler

ABD’nin Ukrayna’daki hızlı ve beklenmedik gelişmeleri dengelemek ve önlemek için yeterli bir öngörüye ve dolayısıyla hazırlığa sahip olmadığı anlaşıldı. Rusya’ya enerji bağımlılığı olan AB’ye gelince, istese ve gücü olsa da yapacağı fazla bir şey yok. Bu bağlamda ABD ve AB Ukrayna’daki olayları Ukrayna hükümetini yönlendirerek kontrol etmeye çalışıyorlar. Ve bu mücadeleyi zamana yayma ve dolaylı stratejiler ile sonuç alma eğilimi sergiliyorlar.  NATO’nun da Ukrayna’da bu aşamada etkili bir askeri rol oynaması çok zor görünüyor. Doğu Avrupa ülkeleri Rus tehdidine karşı en iyi çözüm olarak NATO müdahalesini, daha sonra da ABD müdahalesini görüyorlar. Çünkü savunmaya para harcamak istemiyorlar. ABD ise Almanya ve NATO olmadan bu ülkelere ancak sınırlı destek verebilir.[14] ABD şimdi Ukrayna dışındaki diğer doğu Avrupa ülkelerini korku ve endişe stratejisi ile tahkim etmeye ve silahlandırmaya çalışıyor.

Rusya’nın müdahalesi ile Doğu Ukrayna’nın da Rus egemenliğine geçmesi halinde, siyasi kriz döneminden savaş öncesi gerginlik dönemine geçilecektir. Bu aşamada Rusya, NATO’nun söylemlerdeki düşman tanımından, fiili düşman durumuna sokulacaktır. Ukrayna’nın kalan parçasısüratle NATO üyesi yapılarak koruma altına alınacaktır. Böylece NATO şemsiyesi altında ABD askeri gücü Moskova’ya 480 kilometre mesafede konuşlanmış olacaktır. Sonuç olarak süresi bilinmeyen yeni bir Soğuk Savaş başlamış olacaktır. Ukrayna Krizi bize ırkçılığın insanlık tarihinden hiçbir zaman silinemeyeceğini de gösterdi. Alt kültürlerin uygun koşullarda ait olduğu ülke kültürü içinde çatışma ortamı yaratmak için kolaylıkla istismar edilebileceği anlaşıldı. [15]Yeni Ukrayna Cumhurbaşkanının seçilmesinin hemen ardından taarruz içerikli bir harekâta başlayan Ukrayna ordusu, yeni başkanın Rusya ile uzlaşma olasılığını engellemek isteyen bir görünüm vermektedir.  Bu kritik durum, ABD’ye Rusya’nın Ukrayna’ya askeri müdahalesi halinde Ukrayna’nın savunmasını üstlenmesi sorumluluğunu da yüklemiştir. Bu çok zor bir iştir ve savaş demektir. NATO ve AB içindeki müttefiklerin böyle bir seçeneğe evet demeleri çok zordur. Bu nedenle ABD artık istenen durum yerine beklenen durumu kabul etmek zorundadır. Beklenen durum nedir? Beklenen durum;  parçalanmış veya Kırım dışında sınırlarını koruyan Ukrayna’nın ivedi olarak NATO üyesi yapılması ve yeni bir Soğuk Savaşın başlatılmasıdır. Sonraki aşama ise Ukrayna’nın AB üyesi yapılarak küresel ekonomik sistemle tam olarak bütünleşmesini sağlamak ve bu bağlamda AB’yi Ukrayna’nın güvenliği üzerinden Soğuk Savaşa dâhil etmektir. Rusya da, yeni bir Soğuk Savaşın farkında ve kabullenmiş görüntü içinde karşıt stratejiler üretmeye ve uygulamaya başlamıştır.[16]Peki, ABD, Rusya’ya kaptırdığı Kırım nedeniyle azalan saygınlığını kurtarmak için bir şey yapmayacak mıdır,  Rusya’nın yaptıkları yanına kar mı kalacaktır?  Bu sorunun cevabı tabii ki, hayırdır. Bu bağlamda ABD’nin, Kafkasya’da, Azerbaycan’da Ermenistan’da, Doğu Akdeniz’de Kıbrıs’ta, Mısır’da, Suriye’de, İsrail’de, Türkiye’de yeni stratejik seçenekler için zemin yoklamaları yaptığı görülmektedir. ABD’nin Rusya’yı cezalandırmak için dolaylı stratejilere yöneldiği görülmektedir. Ancak Ukrayna Krizinin hala bölgesel sıcak bir savaşı tetikleyecek risk içerdiğini unutmamak gerekiyor. Ukrayna Krizi ile birlikte yeniden bölgede kilit ülke konumuna gelen Türkiye için fazla bir şey söylemeye gerek yok. Türkiye’nin ulusal çıkarları denge politikasından yana olmayı gerektiriyor. Haziran 2014



[1] Güray Öz, NASA Dünyaya Döndü, 11 Mayıs 2014 Cumhuriyet Gazetesi s. 7

[2] Ergin Yıldızoğlu, Süper Varlık-Süper Sınıf, Cumhuriyet Gazetesi 28 Kasım 2011 s. 11

[3]Finans Kapital Sistem, petrol-doğal gaz ve silah endüstrisi gelirlerini bankalar ve sigorta şirketleri vasıtasıyla kontrol eden sistemin adı.

[4]Robert Parry, What Neocons Want from Ukraine Crisis, Special Report 2 March 2014

[5] 28 Nisan 2014’de Rusya Devlet Başkanı Putin 200 kişilik bir heyetle İsrail’i ziyaret etti.

[6] Suriye, deniz alanlarındaki petrol ve doğal gaz arama ve çıkarma yetkisini Rusya’ya vermiştir. Kaynak: Hüsnü Mahalli, Yurt Gazetesi 13 Şubat 2014 s. 8

[7]Kıbrıs’ın güneyinde yer alan petrol ve doğal gaz alanlarındaki sondaj çalışmaları için açılan yeni ihaleyi NovatecOverseas ve Gazprom adlı Rus şirketleri kazandı.  Kaynak: http://www.turkishny.com/drgoeknur-akcada/17-drgoeknur-akcada/104400-rusyanin-guney-kibris-uzerinden-akdenizde-guclenme-girisimleri/printing

[8]Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü ya da kısaca KGAÖ (İngilizce: Collective Security TreatyOrganisation), 7 Ekim 2002 tarihinde altı Bağımsız Devletler Topluluğu ülkesi (Rusya Federasyonu, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Beyaz Rusya ve Ermenistan) tarafından kurulan hükümetler arası askeri ittifaktır.

[9] Birlik anlaşması 29 Mayıs 2014’de Astana’da imzalandı. Kaynak: http://dunya.bugun.com.tr/putinden-flas-hamle-haberi/1124389 önümüzdeki yıl Ermenistan ve Kırgızistan’ında birliğe üye olması bekleniyor.

[10] Rusya ile İran’ın 20 milyar dolarlık malzeme/mal karşılığı petrol takas anlaşması konusunu görüştükleri açıklandı. Kaynak:  http://yenisafak.com.tr/yorum-haber/israil-yanimiza-rusya-kolumuza-abd-nereye-16.04.2014-634745

[11]Stockholm Uluslararası Barış Araştırmaları Enstitüsü (SIPRI) 2009-2013 verilerine göre Rusya, dünya silahihracatçıları listesinde ABD'nin ardından 2. Sırada.  Çin % 6 ile 4. sıraya yükseldi. Almanya % 7 ile üçüncü Fransa % 5 ile beşinci sırada. Rusya dünya pazarının % 27’ne, ABD % 29’na sahip. Çin ve Hint pazarında Rusya % 69 ve % 79 ile açık ara önde. Rusya Afrika pazarının % 17’sini, Ortadoğu pazarının % 9’unu elinde tutuyor. Suriye % 71 oranında silahlarını Rusya’dan alıyor.

[12]Kırım’ın Rusya’ya bağlanması sonrasında Avrupa’da oluşan saldırgan Rus algısı giderek yayılıyor. Özellikle Rus nüfusun yoğun olduğu Baltık ülkelerinde, Polonya’da bu düşünceler yaygın. Avrupa’nın kendini savunmasında çok yetersiz olduğu ve NATO olmaksızın Avrupa’nın güvenliğinin Avrupalılar tarafından sağlanamayacağı da vurgulanıyor. ABD Ukrayna krizi ile bir taşla iki kuş vurmuş durumda. Birincisi NATO’ya yeni bir görev alanı bulması, ikincisi ise Avrupa üzerindeki siyasi nüfuzunu devam ettirmesidir. Bunun anlamı, Bundan sonra Rusya’ya karşı ABD ne isterse o olacaktır. AB içinde Almanya, Fransa ve İngiltere dışındaki ülkelerin siyasi kınama dışında yapacakları fazla bir şey yok.

[13]ABD Savunma Bakanı Hagel, NATO’daki ulusların savunma harcamalarına ve müttefikliğe katkılarını artırmaları çağrısında bulunarak Rusya’nın askeri girişimlerinin Avrupa’nın "hala tehlikeli bir dünyada yaşadığını" gösterdiğini kaydetti. Hagel'in Rusya'ya karşı silahlanma çağrısı yaptığı açıklamadan sadece 4 gün sonra,  Amerikan Lockheed Martin şirketi, tüm dünyadan yoğun talep beklediklerini ancak Ukrayna krizinin meydana geldiği Avrupa bölgesinde füze satışlarında patlaması beklediklerini açıkladı.

 

[14]George Friedman, Borderlands: The New Strategic Landscape Geopolitical Weekly 6 May 2014

[15]Kiev, Rusya yanlılarının faal olduğu liman kenti Odesa’ya da ırkçılardan oluşan Ulusal Muhafız birliği gönderdi.

[16] Çin ile ortak tatbikat yapma, Rus İstihbarat uçaklarının Guam Adası ve Kaliforniya civarında uçması,  Karadeniz filosunu güçlendirme kararı alması öne çıkan tedbirlerdir.

Diğer Yazıları
© 2018 TASAM Tüm hakları saklıdır.
Developer KILIC